Rečnik arhitektonskog projektovanja (K, L, M)

30.10.2012. | Gradjevinarstvo.rs

U narednih nekoliko tekstova predstavićemo vam "Rečnik arhitektonskog projektovanja", autora Slobodana Maldinija, koji može biti od velike pomoći kako studentima arhitekture, tako i već svršenim arhitektama. Rečnik ovog tipa je štivo kome se svi vraćaju. Danas vam prenosimo pojmove iz arhitektonskog projektovanja koji počinju na slovo K, L i M.

KANCELARIJSKI SISTEMI - Osnovni sistemi kompozicije prostora administrativnih objekata su: zatvoreni kancelarijski sistem, otvoreni sistem kancelarija, pejsažni sistem, sistem boksova, sistem administrativne hale i dr. Zatvoreni sistem predstavlja nizove izdvojenih kancelarijskih prostorija koje su postavljene duž koridora ili galerija. Otvoreni sistem predstavlja niz kancelarija međusobno povezanih, sa istovremenom vizuelnom i drugom vezom prema koridoru. Pejsažni sistem čini grupacije više radnih mesta postavljenih unutar jedinstvenog prostora. U sistemu boksova, radna mesta su međusobno izdvojena lakim pregradama, dok su u sistemu administrativne hale radna mesta postavljena zajedno, sva unutar jedinstvene hale.

KANON (grč. kanon, od grč. kanonoz, kanonos: cevni štap; pravilo, norma) - Skup prihvaćenih pravila o proporcijama, simetriji i odnosima kojima se, u pojedinim razdobljima, podvrgavaju umetnici (graditelji, arhitekti) da bi postigli “savršeno harmoničan oblik” svojih dela.

Egipćani su delili ljudski figuru na 21 1/4 dela (naziv za njihovu osnovnu jedinicu mere nije poznat). U ant. arh. osnovna jedinica mere, modul (grč. embanhs embanes) poluprečnik je donjeg dela stuba. O arhitektonskoj simetriji i o kanonu pisali su, prema ant. tradiciji, Iktin (Vv.p.n.e.), Filon (Ivv.p.n.e.) i dr. Vrhunac sistematskih studija o kanonu ljudske figure predstavlja Polikletov traktat (Vv.p.n.e.). O proporcijama ljudskog tela, pa o problemima boje, svetla i senke pisali su grč. slikari Parasije (Vv.p.n.e.), Apel (Ivv.p.n.e.), Eufranor (Ivv.p.n..) i dr. U daljim razdobljima razvoja umetnosti nama više tako strogih kanona kao u grč. arh. i vajarstvu. Vizant. umetnost pridržavala se kroz vekove čvrsto fiksiranih normi; monah Dionizije iz Furne (XVIIIv.) sakupio je u svom priručniku tradicionalne tehničke i ikonografske konvencije kasnovizant. škole s brda Atosa. Na Zapadu suglavni izvori srednjovek. obrazovanja spisi Isidora Seviljskog (V-VIv.) koji tretiraju i probleme arhitekture. Cistercitski opat Bernard od Clairvauxa (XIIv.) zalaže se za jednostavne oblike i čistu prostornu koncepciju u arhitekturi. Posve suprotan stav zastupa Suger (XII-XIIIv.), opat samostana St. Denis, koji je crkvu opatije dao raskošno ukrasiti skulpturalnom dekoracijom, pozlatom, zidnim slikama i vitrazima. Gotovo istovremeno Thierry de Chartres i Guillaume de Conches, filozofi škole u Chartresu, postavljaju svoj princip: vernost prirodnim oblicima. Skolastičar Albert Veliki (XIIIv.) ocenjuje gotske arh. oblike i postavlja k. idealne ženske lepote. Traktat o slikarstvu C. Cenninija (XIVv.), poslednji srednjovek. tehnički priručnik, sadrži i autorov estetski ideal.

U doba renesanse (XV i XVIv.) više teoretičara i umetnika pokušava postaviti kanone za arh. kao i za “savršeno lepu figuru”. L. Ghiberti piše o arhitekturi, proporcijama i optici; problemima arh. bavi se Filarete; Leonarda da Vincija takođe zaokupljuju problemi proporcija ljudske figure; L.B. Alberti postavlja geometriju kao okosnicu za slikarstvo, crtez kao bit slike, a daje definiciju lepote u arhitekturi. Problemima normi u arh. bave se S. Serlio, Vignola, a. Palladio, V. Scamozzi; o slikarskim problemima pišu Piero della Francesca, P. Pino i L.G. Lomazzo; A. Duerer takođe trazi harmonije ljudskog tela. U XVIIv. problemima kanona bave se R. de Piles i G. Audran, a u XVIIIv. F. Milizia, J.J. Winckelmann, A. R. Mengs i C.H. Wtelet. Na prelazu XIX u XX veku. Beuronska škola pokušava postaviti stroge kanone za crkvenu umetnost. Nove odnose u arhitekturi - u smislu kanona - fiksira Le Corbusier u svom delu “Le Modulor” (1950). I umetnost vanevropskih zemalja ima svoje kanone, naročito arh. Dalekog Istoka (Kina, Koreja, Japan).

KATALOG (grč. katalogos katalogos nabrajanje, popis) - Sistematski popis predmeta, koji čine stalni fond pojedinih galerija, muzeja, biblioteka, zbirki, ili se privremeno nalaze na izložbama, aukcijama i u trgovinama umetničkih predmeta, odnosno antikviteta. Pored podataka o predmetima, k. su često ilustrovani i sadrze bibliografske podatke.

KATALOGIZIRATI (gr. katalogoz) - Uneti (ili unositi) u spisak, u katalog; katalogirati.

KATALOŠKA GRADNJA - Gradnja jednog arhitektonskog objekta ili opremanje nekog enterijera putem naručivanja elemenata iz kataloga, njihovog dopremanja na lice mesta i montiranja. U arhitekturi, posebno u SAD, rađeni su sistemi kataloške gradnje koji su omogućavali gradnju jedne kuće putem sklapanja komponibilnih elemenata naručenih iz fabrike putem kataloga. Kataloška gradnja se, međutim, mnogo više primenjuje u oblasti opremanja unutrašnjeg prostora (nameštaj, tepisi, zavese, slike i dr.), kao i spoljašnjeg (fontane, pergole, klupe, žardinjere), nego u gradnji objekata. Pojam se koristi takođe i u smislu izvođenja jednog objekta na osnovu projekta koji je preuzet iz kataloga projekata kuća.

KATALOŠKO PROJEKTOVANJE - Naziv za arhitektonsko projektovanje objekata i enterijera putem upotrebe građevinskih materijala ili arhitektonskih elemenata (prozori, vrata i dr.) iz kataloga proizvođača. U velikoj meri se savremeno projektovanje može reći da je kataloško projektovanje.

KATASTROFE I ARHITEKTURA - Predstavlja uticaj katastrofa: poplava, pozara, zemljotresa, erupcija vulkana, ratova i osvajačkih pohoda, epidemija kuge na razvoj arh. i urban. Tokom istorije urbanizma, pronalazimo mnogobrojne primere uticaja velikih katastrofa na gradove i stanovništvo čak i cele civilizacije, koji su pod njihovim uticajima nestajali u kratkom periodu. Obnavljanje jednom uništenih gradova bilo je veoma teško; oni su najčešće napuštani, da bi potpuno nestali ili da bi novi procvat doziveli mnogo kasnije, u narednom istorijskom periodu. Tokom istorije urban., velike paljevine doziveli su mnogi gradovi (Rim, London), erupcija vulkana uništila je Pompeje, zemljotres je rušio mnoge gradove (Lisabon), dok su osvajački pohodi nanosili posledice skoro svim evropskim gradovima. Velike katastrofe u blizoj istoriji dogodile su se za vreme Svetskih ratova, poglavito za vreme Drugog svetskog rata, kada su mnogi evropski gradovi bili teško razoreni bombardovanjem, a neki srušeni do temelja (Dresden, Hirošima, Nagasaki).

KIBERNETIČKA ARHITEKTURA - Naziv za arhitekturu koja je nastala na osnovu upotrebe kompjutera kao arhitektonskog sredstva. Upotreba kompjutera u k.a. prisutna je u svim fazama arhitektonskog projektovanja: analizi i pripremi, sintezi, idejnom planu, razradi projekta, izradi izvođačkog projektai detalja. Upotreba kompjutera u urban. veoma je bitna unutar pripremne faze urban. planiranja, posebno prilikom obrade podataka tzv. urbanističke statistike.

KINESKE ARHITEKTONSKE MERE - U staroj Kini, arh. mere su imale antropomorfan karakter, ali su bile različite u različitim periodima (dinastijama). Mera ekvivalentna evropskoj stopi bila je či, koja je imala različite dužine (31,32cm u epohi Sung, što je za 1/3 bilo više nego u epohi Vej). U Sung epohi modul je bio jedan či =31,32cm, poput evropske stope, a cun = 3,2cm, što odgovara jednom palcu i jedan fen = 0,32cm. U epohi Cin, modul iznosi jedan fen.

KINESTETIČKA UMETNOST (engl. Kinaesthetic Art) - Ona umetnička dela koja kod gledalaca stimulišu fizičke senzacije pre nego vizuelne.

KINETIČKA ARHITEKTURA (engl. Kinetic architecture) - Arhitektura koja je proistekla iz verovanja da statičke, permanentne forme tradicionalne arhitekture nisu više prikladne za upotrebu u vremenima velikih socijalnih i tehnoloških promena. Kinetička arhitektura je dinamična, adaptabilna, sposobna za nadogradnju ili redukovanje, pa čak i za odbacivanje. Protagonisti kinetičke arhitekture su pokreti, kao grupa Archigram, futurizam, metabolizam i radovi arhitekata kao što su Friedman i Fuller.

KINETIČKA ĆELIJA - Ćelija koja je transformabilna, odnosno, rasklopiva, menja formu.

KINETIČKI PROSTOR - Naziv za prostor u pokretu, kinetički prostor, koji sadrži neprestane promene. Prostor gradskog centra je snažno izražen k.p..

KIT HOUSE - Naziv za kuću sklopljenu iz kompleta delova. Kuće u kitu se izrađuju iz tipskih elemenata i prodaju se u kompletu. Na osnovu uputstva, moguće je kvalitetno izvesti ovakvu kuću, bez upotrebe naročitog alata i bez visoko stručne radne snage. Ideja kuće u kitu rođena je istovremeno sa idejom instant house , instant kuće, u SAD-u. Međutim, ova ideja nikad nije zaživela u potpunosti.

KIT OF PARTS ARHITEKTURA, KITS OF PARTS (engl. arh. u kompletu) - Naziv za vrstu uradi sam arhitekture, ili ad hoc arh. kod koje je projektovana i industrijski proizvedena jedna kuća na taj način da su svi njeni delovi sklopivi u celinu kuće i nalaze se u kompletu koji se nalazi na trzištu. Interesantan je primer k.o.p.a. projekt Ezra Ehrenkrantz, iz 1970.g.

KLASIČAN DIZAJN - Naziv za dizajn koji predstavlja vizuelni vrhunac, odnosno, vrhunsko dostignuće svog vremena, čija je pojava kao takva odmah poprimila svoj istorijski kontekst. Osnovna predispozicija da jedan predmet dizajna dobije karakteristiku klasičnog dizajna, jeste da on dobije zvaničnu potvrdu jedne institucije ili pojedinaca (tj. istoričara dizajna), i/ili da postane izuzetno popularan kroz svoju masovnu produkciju, reprodukciju ili masovnu publikaciju u formi fotografije. Posthumno ili ne, on takođe može da pridobije epitetdobrog dizajna.

Pojam k.d. se veoma često odnosi na dizajn automobila, poput volkswagenove “bube” iz 1945.g., ili na lične predmete, kao Zippo upaljač, iz 1932.g. Pojam k.d. je proširen i na polje nameštaja. Ovaj progres je svakako podstakao Museum of Modern Art u New Yorku, gde su izlozeni primerci k.d. nameštaja Mies van der Rohea, Marcel Breuera, Le Corbusiera, Alvara Aaltoa i Charlesa Eamesa. Od perioda 1970-tih, narasli su zahtevi za reprodukcijom klasika koji su svojom formom, funkcionalnošću i kvalitetom nadživeli svoje savremenike, ali i nove predstavnike dizajna. Velike kompanije kao Cassina i Knoll, isto koliko i mnogi manji proizvođači, kao Aram i B.D. Ediciones de Diseno, uneli su ovaj zahtev za izradom predmeta klasičnog dizajna. Ovo je često dovodilo do kritičkog stava prema novostvorenim proizvodima klasičnog dizajna ili kopijama primeraka klasičnog dizajna, a prvenstveno do kritike njihovog niskog tehničkog kvaliteta.

KLASNA ARHITEKTURA - Predstavlja arhitekturu u kontekstu klasa društvene zajednice, posebno se odnosi na modernu arhitekturu koja je nastala na osnovama klasnih društvenih sistema. Prema Manfredo Tafuriju “moderna arhitektura je označila puteve svoje sudbine kada je postala nosilac ideala progresa i racionalizacije kojima je radnička klasa strana i kojima je obuhvaćena samo u okvirima socijaldemokratske perspektive. Moći će da se prepozna istorijska neizbežnost te pojave, ali kada se to jednom prizna, više neće biti moguće sakriti onu poslednju stvarnost koja izbor “levičarskih” arhitekata čini tako uzaludno mukotrpnim. Uzaludno mukotrpnim jer uzaludno je koprcati se u zatvorenom bezizlaznom prostoru.” Poslednje svedočenje o buržoaskoj nesigurnosti je “pad” moderne umetnosti razapete između “pozitivnih” ciljeva, posredovanja između kontradikcija, i bespoštednog samoistraživanja sopstvene objektivne komercijalizacije.

Budući da je malo verovatno da će jedna pesimistička dijagnoza o sudbini arhitekture, preobratiti sve arhitekte “levičare” u kritičare klase, a čak je mnogo verovatnije da ta dijagnoza omogući alibi za lingvističku i delatnu neangažovanost, mi i dalje verujemo da je specifičan cilj arhitekte da se kritički služi arhitektirom da bi analizirao, spoznao i promenio stvarnost. Težak cilj koji pretpostavlja sposobnost da se omogući nova narudžbina i nova kritička sredstva koj će, jednu po jednu, proveriti veze između operacija i programa i mesta dela unutar proizvodnih odnosa. Ali to je cilj za koji se vredi boriti i koji pred sobom ima prostor gde se proverava uloga jedne generacije, cilj koji neposredno političko angažovanje moze da upotpuni ali nikako da kompenzira ili zameni, osim u nekoj konkretnoj i proverljivoj revolucionarnoj situaciji.

KLESARSKI NACRTI - Nacrti u vidu detalja jednog plana, radionički crteži koji detaljno prikazuju klesarske detalje i elemente. Česti su u doba razvoja got., kada su uglavnom rađeni u razmeri 1:1.

KLIŠE U ARHITEKTURI, CLICHE (franc. otisak slike, otrcana fraza) - Ustaljeni, često reprodukovani i korišćeni arhitektonski elementi, motivi, planovi, koji predstavljaju primerke dobro poznatih i često korišćenih arhitektonskih stilova, pravaca ili redova. Klišei se takođe koriste i u arhitektonskoj kritici, da bi uhodanom metodom objasnili određeni arh. stav.

KODOVI - Kodovi su sistemi očekivanog u sferi znakova. Ideologije su sistemi očekivanog u sferi znanja. Postoje informativne poruke koje dovode do poremećaja sistema očekivanog u sferi znakova, a postoje i postupci, misaona produbljivanja, koja dovode do poremećaja u sistemima očekivanog u sferi znanja. Arhitektonsko delo, kao i svaka druga poruka, sadrzi sopstvene kodove. Tako se u samom delu nalaze ključevi pomoću kojih se uspostavlja odnos između poruke i kodova koji su je stvorili. Tumačenje dela (arhitektonskog), prema Umbertu Eku, teče “u neprekidnom osciliranju”, u kome se od dela ide ka otkrivanju prvobitnih kodova koje ono nagoveštava, a odatle ka pokušaju vernog tumačenja dela, odakle se, opet, vraćamo našim današnjim kodovima i jeziku da bismo ih isprobali na poruci; tada nastavljamo sa neprekidnim poređenjem i objedinjavanjem raznih načina pristupa, uživajući u delu i zbog tog njegovog ambigviteta, koji ne nastaje samo u informacionoj primeni oznaka u odnosu na polazni kod, već i u informacionoj primeni oznaka u odnosu na kodove koji određuju naše prihvatanje poruke.

Svako tumačenje dela, ispunjavajući praznu i otvorenu formu prvobitne poruke novim značenjima (fizičku formu koja je vekovima ostala nepromenjena), stvara nove poruke - značenja, koje obogaćuju naše kodove i naše ideološke sisteme, restrukturišu ih i pripremaju posmatrača ili analitičara za novu interpretacionu situaciju u odnosu na arh. delo. To je jedan kontinuirani proces koji se neprestano obnavlja i koji semiologija analizira u njegovim različitim fazama, ali ne moze predvideti konkretne forme koje će dobiti.

KOEFICIJENT KORIŠĆENJA ZEMLJIŠTA - Procenat korišćenja građevinskog zemljišta zavisi od gustine izgrađenosti, broja i veličine stanova i gustine nastanjenosti. Ovaj koeficijent prikazuje razvijenu bruto površinu osnove zgrade u odnosu na površinu parcele. Oganičenjem ovog koeficijenta putem građevinskih propisa stvara se mogućnost sprovođenja slobodne urbanističke koncepcije u pogledu dispozicije objekata i oblikovanja prostora izrazenog visinskim gabaritom.

Koeficijent korišćenja zemljišta je bitni činilac urbanističke koncepcije slobodne izgradnje stambenog kompleksa. Ovaj koeficjent kao osnovni element stambenog kompleksa postaje uticajan faktor pri dispoziciji objekata u slobodnom prostoru, a zavisan je od dužine i visine zgrada, broja spratova i od dozvoljenih međurastojanja zgradan s obzirom na higijenske uslove, osunčavanje i provetravanje. Međutim, on nije bitan kao faktor pri oblikovanju stambenog bloka oivičanog ulicama i parcelisanog na površine određenih veličina sa ustanovljenim načinom izgradnje. Na urbanističku koncepciju ovakvih stambenih blokova utiču: veličina parcele, visina i raspored zgrada, ugao osunčavanja, nagib krova i dr.

Koeficijent korišćenja zemljišta može se definisati kao broj koji označuje odnos zbira svih bruto povtšina etaža zgrada prema zbiru površina parcela ili prema površini odgovarajućeg kompleksa. Koeficijent korišćenja predstavlja merilo za korišćenje maksimalno dozvoljene površine svih etaža zgrada u odnosu na zbir površina određenih parcela ili na površinu bloka ili na površinu kompleksa.

Pri određivanju koeficijenta korišćenja zemljišta može se pretpostaviti bruto ili neto površina kompleksa, ali obzirom da ulice predstavljaju komunalno-saobraćajne površine, to bi za primenjivanje ili izračunavanje ovog koeficijenta bilo preporučljivo uzimati samo neto površinu kompleksa.

Ovaj koeficijent može da iznosi najviše:
- u čisto stambenim kompleksima: 1,
- u poslovno-stambenim kompleksima: 1,2.

Površine pod zgradama mogu iznositi za neto građevinsko zemljište najviše:
- u čisto stambenim kompleksima: 30%.
- u mešovito stambenim kompleksima: 40%.

Koeficijent iskorišćavanja zemljišta (K) pomnožen neto građevinskom površinom stambenog područja (Pn) daje ukupnu razvijenu površinu (Pe) svih stambenih objekata na određenoj građevinskoj površini: Pe=KxPn.

KOEFICIJENT POTROŠNJE ZEMLJIŠTA, TERENSKI INDEKS - Predstavlja recipročnu vrednost koeficijenta iskorišćenosti zemljišta.

KOLAUDACIONI POSTUPAK - Postupak kojim se proverava da li je građevinski objekt izgrađen prema uslovima ugovora. Obavlja se komisijski po izvršenoj izgradnji i tehničkom prijemu objekta. Pri kolaudaciji se obično utvrđuje: da li objekt odgovara nacrtima; da li je kvalitet radova i materijala u skladu sa propisima ugovora i svim tehničkim i važećim standardima; stabilnost objekta (po potrebi se ispituje konstrukcija); konačni obračun vrednosti svih izvršenih radova prema ugovoru sa računom viška i manjka i naknadnim radovima; garantni rok za trajnost i kvalitet radova; predlog i rok za otklanjanje nedostatka. Pored dokumentacije, koja je sastavni deo ugovora, komisiji se stavlja na raspolaganje i sva dokumentacija koja se prema propisima mora voditi na svakom gradilištu (građevinska knjiga, gradjevinski dnevnik i dr.). Pored kolaudacije vrši se, na isti način, i superkolaudacija. To je postupak kojim se posle isteka garantnog roka utvrdjuje da li su se izvedeni radovi i objekti održali u ispravnom stanju i da li je za eventualne nedostatke odgovoran izvođač. Superkolaudacijom se konačno primaju radovi i objekti.

KOLEKTIVNA FORMA - Predstavlja složeniji sistem arh. forme koji se sastoji iz bvećeg broja arh. elemenata, koji mogu biti identični ili različiti, ali koji su postavljeni međusobno prema određenim zakonima arhitektonske kompozicije.

KOLEKTIVNA SFERA - Predstavlja karakteristiku jednog arhitektonskog ili urbanističkog prostora da on služi, odnosno, ima namenu korišćenja više pojedinih korisnika ili više tipova grupa korisnika. U arhitekturi, kolektivna sfera obuhvata komunikacije jednog objekta, liftove, sanitarne blikove, holove, pretprostore, sale za sastanke i sl. U urbanističkom smislu, kolektivna sfera obuhvata sve ono što ne pripada podtučju individualne sfere: trgove, ulice, javne zgrade, javne zelene površine - parkove, vrtove, javna transportna sredstva i dr.

U jednom arhitektonskom objektu, odnos prema kolektivnoj sferi se ostvaruje u svim predviđenim, planiranim kontaktima - u svim planiranim arhitektonskim organizacijama za zadovoljenje potreba i interesa arhitektonske sredine. Nepostojanje međusobnih kontakata često degradira sredinu u njenom kompletnom delovanju, a ne samo uslede nedostataka tehnike ili tehnologije. Tako su poznate izjave o gradovima-hotelima, spavaonicama i slično. Jedan od slučajeva neposrednog i potpuno tehničkog rezonovanja u ovoj, ključnoj oblasti organizacije prostora je i Unite d’habitation a’Marseille (1947-1952.) gde je i pri jako prisutnom ekonomskom merilu (poredak jedinica itd.) odnos ovih sfera stavljen i rešavan u okviru jedne građevinske celine. Sve posledice ovakvog prožimanja predviđenih sfera sam je autol Le Corbusier sa nekoliko crteza prikazao.

KOLEKTIVNI PSIHOTIČKI ČINOVI U ARHITEKTURI - Predstavljaju kolektivne činove arhitektonske inicijacije ili ustanovljenja vratnica jednog grada, temelja građevine. Ovakvi činovi sprovode se pred zajednicom koja gradi objekat i često u svom sadržaju imaju i žrtvu, ponekad i ljudsku žrtvu. Poznati su obredi ustanovljenja grada kod starih Etrušćana, a posebno su bili zastupljeni tokom perioda srednjeg veka, pre svega prilikom podizanja gradskih kapija i katedrala. Danas retko srećemo kolektivne psihotičke činove u arhitekturi, najčešće su oni sadržani kao obred podizanja sela ili kolibe, pre svega kod primitivnih zajednica u Africi, Latinskoj Americi i na Dalekom Istoku. Poznati su obredi američkih indijanaca, koji su danas zadržani u svojoj reprezentativnoj folklornoj formi.

KOLORIT (od lat. color boja) - Obojenost, svojstvo i izraz arhitektonskog objekta postignut primenom i odnosom boja. Kolorisati, obojiti. Kolorizam, u slikarstvu, ali i arh., način izražavanja usmeren u prvom redu na delovanje boja. Kolorist, umetnik koji se najviše izražava bojom.

KOLORITNA UPOTREBA BOJE (tal. colorito) - Veština bojenja, veština delanja i upotreba boja; prirodan sjaj boje; mesna, lokalna boja; način izlaganja nekog pisca ili pesnika; muz. način instrumentacije kompozitorove.

KOLOSALAN PROJEKT - Naziv za arh. projekt objekta izuzetno velikih dimenzija ili za izuzetno opsežan građevinski poduhvat, čije dimenzije prevazilaze tehničke mogućnosti i operativna znanja perioda kada je nastao. Primer k.p. je projekt Dinokratesa, arhitekte Aleksandra Velikog, koji je predlagao da se planina Atos iskleše u kolosalnu ljudsku figuru čija bi jedna ruka sadrzavala ogroman rezervoar sa vodom iz kojeg bi bio snabdevan vodom grad podignut u krilu ove kolosakne figure.

KOLUMNACIJA (prema lat. columna, stub, engl. column) - Naziv za kompoziciju, postavku jednog ili više nizova stubova na fasadi ili u unutrašnjosti jednog arhitektonskog objekta. Kolumnacijom se izražava raspored stubova, njihov razmak i međusobni odnos. Kolumnirati, znači uspostaviti odnos među stubovima u nizu na fasadi ili unutrašnjosti jednog objekta. Slično kolumnaciji, fenestracija predstavlja uspostavljanje odnosa niza prozora na jednoj fasadi.

KOLUMNARNO I TRABEIRANO (engl. columnar and trabeated) - Tip konstrukcije koja se sastoji od vertikalnih stubova ili postova koji nose horizontalne grede ili lintele, nasuprot lučno zasvedenoj konstrukciji.

KOMBINACIJA (l. combinatio) - Sastav, sklop, spoj, spajanje dveju ili više stvari, jedinjenje; splet, sticaj; log. vezivanje srodnih pojmova; fig. računanje, proračunavanje, dovijanje; naslućivanje; plan, namera; kombinovanje

KOMBINATORIKA (l. combinare) - Mat. deo više matematike koji istražuje broj različitih kompleksija datih stvari ili elemenata (deli se na permutacije, kombinacije i varijacije).

KOMBINOVANE FIZIČKE STRUKTURE - Predstavljaju prirodno i najčešći tip urbane morfologije. Smenjivanje i nadovezivanje pojedinih oblika fizičkih struktura ostaje značajan postupak u bogaćenju urbane forme, istraživanju kvalitetne sredine, stvaranju istinskih uslova za prevazilazenje bilo kog jednosmernog postupka u oblikovanju naselja, što ne bi, uostalom, odgovaralo ni slozenosti istorijskog trenutka urbanizma i naselja, razvoja i protivrečnosti sveta u kojem živimo.

KOMENZURALNE DIMENZIJE - Naziv za osobinu dimenzija jednog dela građevine da ih je moguće izmeriti u punim iznosima različitih jedinica mere. Na pr.: jedna grč. stopa sadrži četiri palme ili šake i šesnaest daktila ili prsta.

KOMPAKTNA KOMPOZICIJA - U Arhitekturi, naziv za sažeti, zgusnuti, zbijeni plan jednog objekta koji je nastao usled njegovih prostornih ograničenja koje uslovljuje teren na kojem se gradi.

KOMPARATIVNA GRUPA U URBANIZMU - U urbanom planiranju, ponekad u urbanističkoj statistici, uvodi se pojam komparativne grupe, da bi se iskazao nivo i odnos određenih promena u jednom prostoru. Komparativna grupa u urbanizmu predstavlja grupu na osnovu koje je moguće izračunati i iskazati nivo promena ili odstupanja u jednom prostoru. Pomoću komparativne grupe iskazuje se nivo gustine naseljenosti jednog područja, nivo urbane opremljenosti, nivo razvijenosti jednog područja i sl. U urbanističkoj statistici, pomoću komparativnih grupa se utvrđuju promene u statistici pojedinih područja, na osnovu njih se definišu odstupanja u odnosu na utvrđene podatke, koji su definisani na uzorcima komparativnih grupa.

KOMPARATIVNE PREDNOSTI, URBANISTIČKE - U urbanističkoj analizi, vrši se vrednovanje jedne novoplanirane urbane komparativnim metodama, sredine putem njenog upoređivanja sa drugim, postojećim urbanim sredinama i izvlačenjem odgovarajućih zaključaka. Komparativne prednosti jedne urbane sredine mogu da budu: funkcionalne komparativne prednosti, saobraćajne, vizuelne, sociološke, tehničke i tehnološke, kulturološke, ekološke, ekonomske i dr.

KOMPATIBILNOST KOD PREFABRIKACIJA - Za dva sistema prefabrikovane arhitekture – gradnje kaže se da su kompatibilni onda kada elementi jednog sistema odgovaraju prefabrikovanim elementima drugog sistema. Značajniji prefabrikovani sistemi se projektuju da budu kompatibilni međusobno, da se dopunjuju i međusobno zamenjuju. Kompatibilnost može da bude u više nivoa: kompatibilnost vezivnih elemenata, kompatibilnost modula i modularnih mera, kompatibilnost sklopova, ili, na najvišem nivou, kompatibilnost prostornih celina. Kompatibilnost može da bude na nivou: adicije – dodavanja, substitucije – zamene, superpozicije – nadgradnje ili interpozicije – umetanja.

KOMPATIBILNOST U ARHITEKTURI - Dva arhitektonska prostora su međusobno kompatibilna kada je moguća njihova međusobna zamena, dopuna, nadgradnja i dr. Kompatibilni prostori u stambenoj izgradnji su, na primer: dnevni boravak i spavaća soba, zatim, kuhinja i trpezarija. U konstruktivnom smislu, kompatibilnost se postiže mogućnošću korišćenja više elemenata različitih konstruktivnih sistema na istom objektu. Kompatibilnost u konstruktivnom smislu postiže se u najvećoj meri putem upotrebe univerzalnih građevinskih elelenata.

KOMPENZACIJA, URBANA - Nadoknađivanje određenih nedostataka prostora urbanog plana drugim elementima koji prostoru daju nov kvalitet. Tako, na primer, nedostatak brzih gradskih saobraćajnica je kompenzovan mrežom pešačkih i drugih saobraćajnica koje gradu daju drugu vrstu kvaliteta.

KOMPJUTERSKA GRAFIKA - Način grafičkog prikazivanja jednog objekta ili prostora, pomoću aksonometrijske projekcije, perspektivnog prikaza ili nekog trećeg grafičkog prikaza upotrebom komjutera kao sredstva.

KOMPJUTERSKA TEHNOLOGIJA U ARHITEKTURI - Naziv za primenu kompjuterskog hardvera i softvera prilikom arhitektonskog projektovanja, arhitektonskih i urbanističkih analiza i sinteza, pri izradi mapa i modela, trodimenzionalnih animacija, rekonstrukcija objekata, izradi modela enterijera i eksterijera, izradi statičkih i drugih proračuna prilikom arhitektonskog projektovanja i dr.

KOMPJUTERSKI CRTEŽ, KOMPJUTERSKI PLAN - Vrsta arhitektonskog ili urbanističkog plana ili crteža koji je izrađen upotrbom kompjutera kao instrumenta i kompjuterskim programom kao sredstvom. K.c. daje mnogo precizniji i detaljniji prikaz arh. objekta, sadrži više informacija i moguće ga je veoma brzo i lako menjati (fleksibilan je). Najpoznatiji kompjuterski program za izradu arh. projekata naziva se CAD.

KOMPLEKS (l. complexus) - Gomila, masa koja sačinjava celinu, napr. kuće, zemljište; složeno,složenost; fil. složen pojam; u psihoanalizi: sadržaji svesti, većinom čuvstveni (emocionalni), potisnuti te otuda podsvesni, koji dovode do nenormalnog duševnog stanja.

KOMPLEKSNOST I KONTRADIKCIJA U ARHITEKTURI, SLOŽENOST I PROTIVREČNOST U ARHITEKTURI (engl. Complexity and Contradiction in Architecture) - Pojam je u teoriju arhitekture uveo Robert Venturi u svom manifestu kojeg je pod istim imenom publikovao 1966.g. Ova knjiga na određeni način predstavlja inverziju Le Corbusierove knjige "Vers une Architecture" iz 1923.g., mada izbegava argumente tehničke prirode i vodi diskusiju na nivou arhitektonske istorije i ličnog ukusa. U knjizi Venturi daje svoje emotivno nabijenu sliku o arh.: “Volim složenost i protivrečnost u arhitekturi. Ne volim nepovezanost ili proizvoljnost nepodobne arhitekture ni prefinjene zapletenosti slikovitosti ili ekspresionizma. Umesto toga, ja govorim o složenoj i protivrečnoj arhitekturi zasnovanoj na bogatstvu i dvojnosti modernog iskustva, uključivši i ono koje je svojstveno umetnosti.” Venturijev blagi “manifest” imao je izuzetan uticaj na određene arhitektonske krugove, mozda i zbog toga što je Venturi bio tada jedini arhitekt koji je realizovao u praksi one stavove koje je teorijski zastupao i širio.

Venturijev teorijski doprinos potpuno se razlikuje od doprinosa majstora pokreta Moderne. On se ne sastoji u sistematskom pokazivanju šta jedan arhitekta treba da radi niti u poetskoj potvrdi univerzalnih principa koje sledi, već nudi ključ za čitanje niza arhitektonskih tekstova uzetih bez predrasuda iz repertoara arh. i najširem smislu, slobodno lutajući od grčke do sadašnje civilizacije, od zasebnog arhitektonskog dela do najsloženijeg konteksta gde se različite arhitekture povezuju u jedno tkanje i proizvode slozeni estetski rezultat.

Prema Venturiju, ako je cilj slozene arhitekture taj da komunicira preko različitih nivoa značenja onda za arhitektu postaje osnovno da poznaje opštevažeće konvencije na kojima bi zasnovao proces komunikacije. “Današnji arhitekti su zbog svoje fantastične potrebe za izmišljanjem novih tehnika zanemarili ovuy dužnost: da budu eksperti za tekuće konvencije.” Arhitekta mora da se koristi konvencijama i da ih učini živim; njegova poruka ima utoliko više mogućnosti da bude primljena ukoliko više “poznatih” elemenata ulazi u kontekst njegovog dela i ukoliko ti elementi kod korisnika i mogu da izazovu seriju analognih elemenata. Snaga klasičnog arhitektonskog reda sastojala se upravo u njenom visokom stepenu konvencionalnosti, u njenom postavljanju u smislu skupa pravila koja mogu da se prihvate ili da im se protivureči.

KOMPLEMENTARNE BOJE (engl. complementary colours) - Odnos primarne i sekundarne boje koje stoje nasuprot jedna drugoj u krugu boja, koji se sastoji od međusobnog pojačavanja i prosvetljavanja, ukoliko stoje jedna kraj druge. Njihova mešavina uvek daje sivu boju.

KOMPOZICIJA (l.compositio) - Sastavljanje, sastav, sklop, sastavljanje delova u celinu; u estetici: umetnička obrada jedne misli prema zahtevima i zakonima umetničkog prikazivanja; muz. pronalaženje i umetnička izrada muzičkog dela, muzičko delo; slik. delo, obično većih razmera, na kome je prikazano više osoba i stvari, vešto povezanih u delinu; u najmodernijem slikarstvu, tzv. apstraktnom: slika bez ikakvog motiva, u kojoj je najglavnije lep raspored boja; teh. naziv za razne metalne slitine, legure; hem. jedinjenje, sjedinjavanje; sva kola (ili: svi vagoni) jednog voza.

KOMPOZICIJA ARHITEKTONSKIH ELEMENATA, RAZVOJ - Kompozicija arhitektonskih elemenata i njena tri bitna detalja, ograđivanje, usmeravanje i kretanje, interpretirani su na različite načine, no uvek u skladu sa zakonitostima društvene sredine u kojoj arhitektonski sklop nastaje. Tako je oblikovanje pojedinih sastavnih delova arhitektonskih sklopova u skladu s čovekovim mogućnostima uočavanja njihovog prostornog i društvenog delovanja i značenja. To potvrđuje i ostvarene arhitektonske kompozicije.

Primeri: Ulaz u egipatski hram, osim konfrontacije veličine čoveka i elementa, koji ograđuje obredno mesto, nastoji prostorno delovati i odnosima pojedinih dimenzija. Visina ulaznog pilona jednaka je polovini širine ulaznog dela hrama. Taj će odnos visine i širine posetilac i nesvesno registrovati. U egipatskoj arhitekturi matematički su odnosi pravilo oblikovanja. Matematika je, naime, bila nauka privilegovanih i deo obredne mistike, pa neki brojevi imaju sveto značenje, a u nekim se vidi i transracionalno značenje. Mnogi čudnovato tačni odnosi dobijaju se upoređivanjem pojedinih veličina na Keopsovoj piramidi. Mnogo često susreće se pravougaoni trougao, koji ima stranice u odnosu 3:4:5 (kvadrati su celi brojevi). Neki autori pokušavali su ustanoviti zakonitost odnosa na egipatskim građevinama, posebno u osnovama građevina. Najčešće su to celi brojevi ili kvadratni koren iz celih brojeva.

Zanimljvi rezulatati dobijeni su premerom grčkih hramova. Odnos stranica Partenona, npr. odgovara zlatnom preseku (0,618...). Takođe su važne u oblikovnom i kompozicijskom smislu optičke korekture, koje su grčki graditelji sproveli kako bi se dočarala pravilna slika hrama. Grčki je graditelj iskustvom dokučio zakone perspektivnih skraćenja, pa je zbog toga razmak stubova na uglu manji od onog u redu, a stub je nagnut prema gledaocu. Stub na uglu je manje visine, pa je tako celo pročelje hrame zaobljeno (kurvatura hrama). Arhitrav je konveksan u osnovi. Entazis stuba Partenona, njegov blagi poluobličasti oblik, takođe je izrađen s namerom da se optički postigne varka željenog utiska. Posebno je zanimljiv modularni odnos građevinskih elemenata na grčkim hramovima i nepravilnosti koje zbog tih korektura nastaju. Grčka arhitektura, posebno dela nastala u V veku pre nove ere, dugo je vremena bila uzor lepote. Na različite načina nastojalo se protumačiti konstrukcija ili struktura kompozicije. Dokazana upotreba boja na pročeljima grčkih hramova zbunjuje pri tome kao poseban problem.

Arhitektonska delatnost u doba Rimskog Carstva zasnivala se na jednakim tehnoločkim mogućnostima kao i ona u Grčkoj. No dok se u Grčkoj odnos među pojedinim delovima građevine i samo oblikovanje detalja često shvatalo kao skulpturalni problem, u rimskoj je arhitekturi mnogo više prisutan propisani odnos, pa neke suptilnosti grčkog načina građenja i shvatanja građevine zamiru i nestaju, kao entazis ili različite optičke korekture. Tako npr. Vitruvije (druga polovina I veka pre nove ere), glavni rimski teoretičar arhitektonskog oblikovanja, u svom delu "De architectura libri decem" ni ne spominje kurvaturu horizontalnih linija i elemenata. Oblici arhitektonskih elemenata ostaju vrlo slični, kao i kompozicija, iako se uvode neki novi funkcionalni sklopovi i drukčije prostorno mišljenje (okrugli zidovi u osnovi, ili potpuno nova koncepcija prostora kao u Hadrijanovoj vili). Osnovni su odnosi 3:5 ili 5:8, što je blizu zlatnom preseku.

Proporcionalnost elemenata zgrade postaje pravilo u rimskoj arhitekturi, ali ima i mnogo formalistički shvaćenih interpretacija. Mnoga arhitektonska rešenja, čak i ona najgrandioznija, poput Pantenona u Rimu, svedena su na elementarne geometrijske oblike. Na svim je zdanjima stalno prisutan smisao za racionalno. Svrsishodna upotreba lučne konstrukcije i inženjerska kombinatorika dugo vremena nisu bili nadmašeni.

Srednji vek jedno je od najznačajnijih razdoblja istorije evropske arhitekture. Katedrale nastale u tom razdoblju građene su prema istoj koncepciji zahvatanja prostora. U osnovi plana sve katedrale zadržavaju isti kanonizirani raspored, od narteksa, ulaza, do apside s oltarom, no bezbrojne su promene, kako je nad takvim tlocrtima ograđen prostor. Pronađen je jedan novi sistem konstrukcije, kojim masa tereta savladava horizontalne sile, tzv. kontrafori.

Zidna platna, nakon razdovlja romanike, negirana su sistemom otvora koji osiguravaju rasvetu interijera. Sa strane rasvijetljeni središnji brod (katedrale su najčešće bazilikalnog tipa, najfunkcionalnijeg oblika osnove za sakupljanje mnoštva ljudi, trobrodne ili peterobrodne) neobične je visine u odnosu na čoveka i budi svojom sistemskom kompozicijom meditativne i spiritualne asocijacije. Pročelja katedrala i njihova unutrašnjost obuhvaćeni su i u gotici plastikom, koja priča o spasenju i zagrobnom životu prema zaslugama (gotička skulptura nasuprot romaničkih freski), a što kasnije u renesansi dovodi do vrhunskog skulpturalnog izraza.
Razmišljanja ljudi u doba renesanse okrenuta su ovozealjskom životu. Izvorište svega je čovek i nasuprot spriritualnom vremenu gotike i njenoj arhitektonskoj estetici, arhitektonski se uzori traže u antici kada je čovek bio mera svih stvari. Okrenut čoveku i tražeći rešenja egzistencijalnih pitanja u ljudskim i izmerljivim odnosima, renesansni je arhitekta postavio čoveka u središte svoga istraživanja i celog svog delovanja. Oduševljeni spoznajama antičke arhitekture, arhitekti i graditelji počinju tražiti osnovne zakonitosti, prema kojima bi se jedno arhitektonsko ili likovno delo moglo učiniti ili proglasiti lepim, pa veruju da se tajna krije u odnosima veličina pojedinih arhitektonskih i likovnih antičkih ostvarenja. Te dve osnove, antička likovna i arhitektonska zaostavština te pronađeni Vitruvijevi rukopisi, i čovek kao osnovno merilo svega, donose plodove, uz srećnu okolnost da su se javili genijalni arhitekti. Osetivši da bi, npr., za određivanje zidne ploče trebalo da budu naglašeni regulativni i harmonični odnosi, renesansni graditelji traže i postavljaju osnovna načela građenja. L. B. Alberti razvija i u svojim spisima i u izvođenju upravo antička načela o odnosu delova prema celini zdanja, kao osnovnom zakonu skladne celine arhitektonskog kompleksa. Uticaj Albertija je velik i dugotrajan.

Počinju se javljati i namerna optička iskrivljenja, kao na Michelangelovom Kapitolu, gde se trapeznim oblikom negiraju perspektivna skraćenja. Posebno su kod A. Palladija očiti antički uzori, od stalnog traženja brojčanih odnosa i pravila razmeštanja arhitektonskih elemenata u kompoziciji celine do uzora u oblikovanju.

Neka arhitektonska ostvarenja anticipacija su budućeg vremena: Michelangelova osna kompozicija palate Farnese u Rimu, imperijalni prilaz bazilici sv. Petra u Rimu, zakrivljenje pročelja u prostora u Borrominijevim i u Bramanteovim projektima, proboj do Arna u Uffizijima itd. Takvo stalno dimenzionisanje i pokretanje arhitektonskih masa dovodi kasnije do Guarinijevih ili Neumanovih projekata i realizacija i do, npr. tordiranog stuba, kojim se tada ne nastoji iskazati silina pritiska. Arhitekt tada dekoriše i kiti. Posle, uz tehnologiju građenja i izbor materijala kao u klasičnoj Grčkoj, vraća se arhitekt uzorima i iz drugih, mlađih razdoblja, sve dok tokom XIX veka nisu sazreli uslovi za jedan novi i drugačiji arhitektonski senzibilitet i kompoziciju, uporedo s novom tehnologijom građenja i primenom novih građevinskih materijala.

Arhitektonska kompozicija i oblikovanje doživelo je promenu u XX veku. Veliki uzori humanističke antike i renesanse vaskrusnuće ponovo želju da čovek bude mera svih stvari. Od renesansnog pokušaja da se gradi prema čovekovim telesnim proporcijama ili da se valjana proporcija tela odredi brojem, pa do Le Corbusierova modulora, postoji stalno nastojanje za pronalaženjem humanizovanih kanona, koje bi kompozicija arhitektonskih elemenata morala zadovoljiti.

KOMPOZICIJA ARHITEKTONSKIH OBJEKATA (engl. composition) - 1. Kompozicija arhitektonskih masa koja čini skladnu, uravnoteženu celinu. 2. Kombinacija arhitektonskih elemenata na objektu (tipova, materijala, ...) koji svojim uravnoteženim skladnim odnosima čine emotivnu i fizičku ravnotežu dela.

KOMPOZICIJA I OBLIKOVANJE U ARHITEKTURI - Kompozicija označuje odnose koji se uspostavljaju i kreiraju ili ustanovljavaju i rekonstruišu među arhitektonskim elementima, a oblikovanje je način na koji su arhitektonski elementi iskazani i formulisani. Pojmovi kompozicija i oblikovanje preuzeti su iz likovnih umetnosti, gde se pod kompozicijom najčešće podrazumevaju odnosi na površini slike. Sastavno poosmatrani, kompozicija i oblikovanje sastavni su delovi dvaju osnovnih procesa arhitektonske delatnosti: arhitektonskog projektovanja i arhitektonske analize već izvedenog arhitektonskog dela.

Arhitektonsko projektovanje je proces tokom kojeg se različiti arhitektonski elementi i njihovi međusobni odnosi tako usklađuju da u novom arhitektonskom delu budu najbolje sjedinjeni. Arhitektonska analiza već izvedenog dela je proces tokom kojeg se ustanovljuju oni arhitektonski elementi i odnosi među njima koji su bitni za poimanje i vrednovanje dela.

Arhitektonski su elementi fizičke, spoznajne i društvene činjenice, koje se sjedinjuju u arhitektonskom delu. To su programski i funkcionalno-tehnološki zahtevi s obzirom na iskorišćavanje arhitektonskog dela i odvijanja raznolikih procesa u njemu, konstrukcija zdanja i njeni sastavni delovi, analiza raspoložive i odabrane tehnologije građenja, prostorni raspored pojedinih sklopova i delova zgrade, njihova međusobna povezanost, povezivanje unutrašnjeg i spoljašnjeg prostora, te projektovanje građevinskih detalja.

Arhitektonsko projektovanje i arhitektonsku analizu već izvedenog dela veže - uz mnogobrojne vidove međusobne nadopune - i opšta definicija arhitekture, prema kojoj je arhitektura delatnost, određena zakonitostima stručnog delovanja i ponašanja, koja nastoji zadovoljiti ljudske potrebe za prostorima odvijanja njihovih životnih manifestacija i aktivnosti.

Tako definisana arhitektura ujedno je i društvena nauka, pa je njeno delovanje usmereno prema humanizaciji društvenih i individualnih prostora. Odnose društva i arhitektonskog izraza poniklog u njemu tumači teorija arhitekture. To je specifična naučna disciplina u kojoj se teorijski razrađuju i kompozicija i oblikovanje, kao odrednice i komponente projektovanja i analize.

KOMPOZICIJA U ARHITEKTURI (lat. compositio od componere slagati, usklađivati) - U arh. a i u lik. umetnostima uopšteno, formalna struktura (sastav, građa) umetničkog dela, koja se očituje u međusobnim odnosima pojedinih elemenata (pravaca, volumena, svetla, boje) od kojih je ostvarena određena arhitektonska (ili slikarska, vajarska, urbanistička) celina. Načešće se pojam k. primenjuje na one umetničke realizacije koje su date u površini: reljef, osnove i preseke i fasadu građevine. Shvatanje kompozicije podleže zakonitosti pojedinog stila i određeno je po opštim umetničkim normativnim stavovima u određenom vremenu (simetrija, matematička proporcija, piramidalna k., izokefalija, zlatni presek, linearna perspektiva, koloristička diferencijacija planova itd.). Ovo shvatanje varira u prošlosti od nastojanja da se k. naučno formuliše i izdvoji kao metoda (antika, kasna gotika, renesansa) pa do savremenog tretiranja k. kao forme spontane ekspresije umetnika. Prvo shvatanje pretpostavlja poznavanje i primenu uočenih zakonitosti, a često odvodi u krutu shematiku; drugo stanovište negira kompoziciju kao izolovan fenomen i priznaje njeno postojanje samo kao privid unutrašnje izražajne zakonitosti pojedinačnog dela.

KOMPOZICIJA, UMETNIČKO REŠENJE - Umetničko rešenje i oblikovanje nekog arhitektonskog zadatka na osnovu estetskih, funkcionalnih i konstruktivnih praktičnih zahteva. Uspeh i kvalitet kompozicije zavise od stepena harmoničnog povezivanja svih delova i detalja u jednu jedinstvenu celinu, uz zadovoljenje funkcionalnosti.

KOMPOZICIONA INVENCIJA - Naziv za arhitektonsku invenciju na polju kompozicije, kada se u arhitektonsku kompoziciju unose novi, do tada ne korišćeni arhitektonski elementi. Mnoštvo kompozicionih invencija kao je konstruktivizam, kao na primer, kompoziciona invencija Jakov Georgijeviča Černikova (1933).

KOMPOZICIONI ZAKONI U ARHITEKTURI, OPŠTI ZAKONI ARHITEKTONSKE KOMPOZICIJE - Način uređenja složenog prostora ili prostornih celina koje se sastoje od više prostornih elemenata. Komponovanje je ustanovljavanje reda i određene zakonitosti u odnose elemenata kompozicije kao osnovnih faktora konstrukcije arhitektonskog prostora. Videli smo da je arhitekta organizator novih prostornih vrednosti, on je u isto vreme kompozitor novih odnosa elemenata u jedinstvenu celinu. Prilikom komponovanja svojih prostornih ideja arhitekta se služi određenim sredstvima, elementima kompozicije. Od karaktera, broja i odnosa elemenata unutar kompozicije zavisi i sam karakter dela. Prema nekim teoretičarima, postoje pet osnovnih zakona arhitektonske kompozicije. To su: simetrija, modul, harmonija, ritam i proporcija. Predominacija nekih od elemenata kojima se kompozicija gradi daje kompoziciji osnovno svojstvo ekspresije. Usklađivanjem elemenata ostvaruje se harmonija, smena i red daju ritam, suprotstavljanje donosi kontrast, naglašavanje akcent i dominantu, itd.

Prema tome, karakter arhitektonske kompozicije nije mehanički rezultat kvantuma elemenata, već prevashodno zavisi od načina, metoda i principa konstitucije elemenata u kompozicionu celinu. Otuda su elementi i “principi” kompozicije osnovni atributi njene konstitucije. Elementi se ovde javljaju kao sredstva a principi kao određeni postupak i metod njihovog kombinovanja. Same elemente, još manje principe njihovog usklađivanja možemo smatrati kao fiksirana sredstva oblikovanja i određen broj normi pomoću kojih možemo rešiti složeni proces stvaranja prostornih ideja i koncepcija. Otuda sleduje i zaključak da u oblasti stvaralačkog čina ne postoje nikakvi obrasci koji mu prethode i obezbeđuju uspeh. Međutim, to nikako ne znači da u nastajanju umetničkih ideja i koncepcija vlada apsolutna “sloboda” slučajnosti i proizvoljnosti.

KOMPOZITNA STRUKTURA - Predstavlja onu arhitektonsku i urbanističku strukturu gde proces projektovanja ima uglavnom dve faze - funkcionalni dijagram, koji je retko dat u tri dimenzije, zatim “komponovanje nezavisnih elemenata” objekata, sa ili bez veznih elemenata i delova.

KOMPROMIS U ARHITEKTURI - U svojoj suštini, arhitektura predstavlja jedan ili niz brojnih, veoma složenih kompromisa. Da bi organizovao jedan prostor, arhitekt stupa u odnose, relacije prema njemu, sredini u kojoj se prostor nalazi, gradeći svoju ideju putem kompromisa i ograničenja koja mu se nameću. Najčešći kompromisi u arh. predstavljaju ujedno i najznačajnija ograničenja koja se nameću u toku procesa arhitektonskog stvaralaštva. Postoje sledeći k.a.: odnos prema istorijskom nasleđu, ekonomski uslovi, kompromis sa socijalnom i kulturnom strukturom, kompromisi sa neposrednom okolinom, kompromisi koje nameće saobraćajna infrastruktura, kompromisi vezani za zakonsku urbanističku regulativu i dr.

KOMPULZIVNA ARHITEKTURA - Naziv za onu arhitekturu koja nije nastala voljom projektanta ili investitora, već je nastala kao proizvod primoranosti da bude izgrađen jedan objekat baš na određenom mestu i baš na određeni konstruktivni i oblikovni način. Kompulzivna arhitektura je bliska arhitekturi katastrofa (poplave, zemljotresi, kataklizme) i ratnih razaranja.

KOMUNALNA INFRASTRUKTURA - Postoji, najpre, najširi koncept infrastrukture, koji polazi od toga da su infrastrukturni sistemi veliki tehnički sistemi, sa sledećim osnovnim obeležjima:

  1. infrastruktura prostora predstavlja veliki složen sistem;
  2. infrastruktura prostora je uslov razvoja svih korisnika prostora, pretpostavka prostornog uređenja;
  3. infrastruktura prostora je pretpostavka korišćenja prirodnog potencijala, revitalizacije prostora, preduslov cirkulacije ljudi, dobara, informacija;
  4. infrastruktura je prva faza uređenja prostora;
  5. pošto je pretpostavka egzistencije svih subjekata u prostoru, infrastruktura je “prirodna i neotuđiva funkcija” društva
  6. u našem vremenu infrastruktura sve više dobija funkciju krvotoka u organizmu regiona, države, kontinenta. Njeno prisustvo je preduslov ekspanzije; njeno odsustvo uzrok anemije teritorije. Ovakvim konceptom infrastrukture obuhvaćeni su vodni sistemi, sistemi puteva, železnička mreža, energetski sistemi.

Po drugom konceptu, postoji razlika između prostorne infrastrukture u najširem smislu i gradske infrastrukture. Pod gradskim sistemom treba podrazumevati gradsku aglomeraciju i njenu unutrašnju strukturu podsistema, koji svojim vezama i odnosima čine sam sadržaj gradskog sistema. U većim gradovima tih podsistema u gradu, kao složenom sistemu dinamičkog karaktera, ima pedesetak, među koje spadaju, na pr. sledeći: energetski, prostorni, vodni, stambeni, prometni (saobraćaj), infrastrukturni, informacioni, seprastrukturni (kultura, prosveta, zdravstvo, rekreacija i dr.), sigurnosni itd., zatim sistem proizvodnje i robno-novčanog prometa i dr.

Posebne funkcije komunalne infrastrukture kao mreže objekata i uređaja su:

  1. Aktivan faktor u povezivanju svih delatnosti u celinske agregate;
  2. Neposredan faktor ekonomskog i socijalnog razvoja;
  3. Činilac izbora lokacije privrednih i neprivrednih delatnosti;
  4. Činilac formiranja regionalnih celina.

U gradske komunalne infrastrukturne, planski osnovane elemente mreze individualne delatnosti mogu se smatrati: uređaji, objekti i postrojenja železničkog i automobilskog saobraćaja svih vidova i vrsta u granicama određenih urbanih lokacija, uređaji za vazdušni saobraćaj sa objektima samo lokalnog značaja, hidrotehnički objekti individualnog značaja za vodeni saobraćaj u prostoru urbane jedinice kao pristaništa, prihvatilišta za vodena prevozna sredstva, radionice i dr. uređaji gradskog daljinskog grejanja, organizacija gradskih komunalnih servisa sa pratećim objektima, objekti gradske čistoće, klanice, strvodernice i dr., silosi, stovarišta ogrevnog materijala, socijalne i zdravstvene ustanove, groblja, sve vrste i uređaji urbano komunalnih delatnosti i dr.

U komunalno infrastrukturne makro elemente mreže sistema složene delatnosti, kao posebne institucione sisteme, mogu se navesti: opšta mreža železničkih i automobilskih puteva, mreža kanala i plovnih vodenih puteva, mreža vazduhoplovnih linija i pristaništa svih vidova, mreža saobraćaja PTT, radija i televizije i dr. mreža uređaja za navodnjavanje i odvodnjavanje u poljoprivredi, mreža nasipa za odbranu od pojava visokih voda, sistemi i prateći uređaji za snabdevanje vodom i njihove mreže, mreža sistema kanala otpadnih voda, razvodna mreža dalekovoda električne energije sa dispozicijama termo i hidrocentrala, prostorni sistemi hidrouređaja, mreža komunalnih uređaja i postrojenja šireg zahvata i drugo.

Od razvijenosti komunalne infrastrukture i stepena planskog funkcionisanja zavisi progres i aktivnost urbane jedinice i šireg područja. Komunalno infrastrukturni prostorni elementi uslovljavaju veze između područja različitih struktura, površina, gravitacionih uticaja, prostornih celina, urbanih jedinica i dr. Razvoj funkcionisanja komunalno infrastrukturnih prostornih elemenata mreze individualne delatnosti ili mreze sistema slozene delatnosti, uspostavlja regulisanje brzine prevoza ljudi, prenosa materijala, dobara i vesti, kao i regulisanje prenošenja utilitarnih i energetskih produkata od mesta proizvodnje do mesta korišćenja i dr.
Ukoliko su komunalno infrastrukturni elementi pravilnije sagledani i ukoliko kompleksnije funkcionišu u prostoru, utoliko su društveni odnosi i zivotni standard stanovništva na višem nivou. Stepen usklađenosti mreže i racionalnost razmeštaja komunalno infrastrukturnih elemenata utiče na ujednačenost ili neujednačenost ekonomskog društvenog razvitka urbane jedinice. Po svojoj delatnosti i značaju, komunalno infrastrukturni prostorni elementi mogu prerastati od individualnih i društvenih do udruženih, regionalnih, oblasnih, republičkih i državnih.

KOMUNIKACIJE - Predstavljaju važan faktor koji je uslovio podizanje i urbanizaciju jednog naselja. K. mogu da budu kopnene i morske. K. su dvojako uticale na razvoj naselja: njihove trase mogu odrediti pravce kretanja i osnovno usmerenje gradskog prostora, pa će često njen deo predstavljati u novoformiranom gradu jednu od glavnih gradskih komunikacija. S druge strane, komunikativna konvergencija nekog položaja usloviće samo izrastanje naselja na tako povoljnoj lokaciji. Značajne promene političkih i ekonomskih prilika menjaju hijerarhiju komunikacija.

KOMUNIKATIVNA ZONA - Ono što neposredno utiče na mogućnost fizičkog kretanja u sklopu jeste komunikativna zona. Rešavajući oblik ove suočavamo se sa dve grupe problema: a) uvođenje potrebnih podataka za dimenzionisanje prema broju ljudi uključenih u proces, gustini ljudske mase u protoku i potrebnog vremena za njihovu evakuaciju i b) načelna razmatranja ove zone i njen odnos prema celokupnom sklopu.

U okviru sklopa, kretanje vršimo na horizontalnim i vertikalnim (kosim) ravnima i putem mehaničkih sredstava. Za sve slučajeve osnovni problem je evakuacija: normalna evakuacija, po kojoj se objekt napušta za 10-15 minuta, ili brza (nesreća) koja je kod slabije obezbeđenih zgrada od požara određena vremenom od 2-3 minuta, a kod bolje obezbeđenih 4-7 minuta. U literaturi i nacionalnim preporukama se najčešće nailazi na podatke o veličinama vrata ili prolaza u nekom objektu odmerenim za 100 ljudi. Ali da bi se preciznije došlo do rezultata - naročito kod zgrada koje su komunikativnije (u odnosu na vrstu kretanja i opterećenja), potrebno je ispitati protok ljudske mase uzevši u obzir ne samo broj ljudi, već i vreme evakuacije, stišljivost, odnosno, gustinu strujanja.

Pri određivanju punjenja odnosno pražnjenja nekog prostora potrebni su sledeći podaci: broj i širina ulaza, gustina ljudske mase i brzina kretanja u jednom slučaju, ili u drugom i vreme poželjne evakuacije čime su rezultati realniji. Kod objekata velikog prometa pre kontrole i utvrđivanja veličine komunikativne zone pretpostavlja se izrada idejnih studija kretanja a u izvedenom objektu proveravanje teorijskih zaključaka. Krajnji oblik evakuacionih puteva dobija se tek posle njihovog eksperimentalnog dokazivanja.

Horizontalne veze ili hodnici pojavljuju se kao trake odmerene isključivo prema prolazu određenog broja ljudi. Drugi tip su proširene horizontalne trake, koje su uz kretanje dobile i dodatne namene i treći tip je kada su ove površine za kretanje višestruko namenski organizovane. Tada ili obrazuju površinu šireg značaja - holsku, koja može a ne mora da bude sredotežna, ili su u zajednici sa ostalim zonama, prvenstveno sa radnom zonom. Nemoguće je definisati sve pojave ove površine u sklopu, jer se ova tri osnovna oblika pojavljuju u mnogo mogućih kombinacija. Srećnom smenom više tipova ivih veza može se postići izvanredno unutrašnje oblikovanje, tako da izbor dimenzija, ali još više izvesna sredstva oplemenjivanja, utiču na teškoće odlučivanja. Dalje, uzevši mogućnost njihovog delovanja na spoljnu formu, naročito kod slobodnije komponovanih oblika, tamo gde se članci sklopa skoro nezavisno razvijaju, uviđamo da je baš ta osnovna pokretljivost oblika dobijena posredstvom izbora tipa horizontalne veze.

Neposredno uz horizontalne trake, razvijaju se vertikalne veze - vertikalna čvorišta. One se u prostorno vizuelnoj orijentaciji korisnika - kao nedeljivi deo opšte sheme kretanja - mogu smatrati najosetljivijim delom rešavanja odnosa i spoja zona u sklopu. Stepenište se može organizovati u bilo kojoj od zona: u komunikativnoj i ulaznoj zoni je njegovo uobičajeno mesto, nastalo kao posledica dobro odmerene i prostudirane sheme kompletnog i posebnog kretanja u razmatranoj zoni; u radoj zoni je kao njen nedeljivi deo u okviru zajednice radnih mesta ili je vezano za radnu zonu u okviru njenog konstruktivnog raspona, ili pak kao zasebna površina u bloku drugih pomoćnih i higijenskih prostora ukopčanih na odgovarajućem mestu za površinu radne zone; u pomoćnij zoni je kao deo bloka pomoćnih i higijenskih i komunikativnih površina sklopa. Danas je naročito omiljen središni položaj - jezgro, gde je stepenište obično postavljeno između komunikativnih traka ili je u samom njihovom središtu. Ostali vidovi komunikativnih elemenata su rampe, dizalice i mehaničke stepenice - esklatori.

KONCENPTUALIZAM (l. conceptus pojam) - Fil. pravac između realizma ii nominalizma po kome opšti pojmovi jesu oblici i prave radnje misli, a ne prosti znaci koji se podjednako primenjuju na više jedinki.

KONCENTRACIJA - Predstavlja sposobnost izvesne mase da sluzi kao “središte” ili “centar”. K. je funkcija glavnog oblika, kadgod i tretmana detalja. Uopšte uzev, ona se pojačava stalnim ograničavanjem površine i simetrijom. Stoga lopta izražava maksimum koncentracije. K. se potencira i usamljenošću: kada se neka masa izdigne iznad svoje okoline, tada se javlja materijalna vertikalna osa, a oko nje se organizuje prostor. Izolovanost atinskog Akropolja, uzdignutog i izdvojenog nad svojom svakodnevnom profanom okolinom ne samo što ističe i podvlači njegov karakter svetilišta, već od njega takođe stvara centar čitavog okolnog lokalnog sveta. U slučaju koncentracije reč je, pre svega, o takvom karakteru zadatka koji omogućava sažeto i jedinstveno zahvatanje prostora, kao u slučaju klasičnih spomenika Rima, do savremenih kupola i prostornih struktura Fillera, Nervija i drugih. Drugi primeri koncentracije baziraju se na shemi aglomeracija urbanih celina gde se elementi strukture grupišu oko jezgra ili ka njemu.

KONCENTRISAN PROSTOR - Naziv za arhitektonski i urbani prostor koji je sazet, odnosno, formiran oko svog prostornog jezgra ili urbanog centra i kojem on tezi. U geometrijskom smislu, pojam predstavlja prosto koji se formira u krugovima ili pravilnim poligonima oko zajedničkog središta ili jezgra (takođe, koncentričan prostor). U urbanističkom smislu, predtsvlja urbani prostor, jedan grad, formiran oko gradskog jezgra ili gradskog centra.

KONCEPT (l. conceptum, concipere zamisliti, shvatiti) - 1. plan, nacrt, skica; prvi pismeni sastav (nekog dela, spisa); 2. (l. conceptus) pojam; sposobnost shvatanja, moć poimanja, izići iz koncepta izgubiti vezu misli, pobrkati se u mislima, zbuniti se; izbaciti nekog iz koncepta poremetiti nečiji red misli, zbuniti ga.

KONCEPT, POJAM KONCEPTA U UMETNOSTI (ital. concetto, engl. concept, concett) - 1. Prvobitno, renesansni, a naročito maniristički termin, koji se odnosio na osnovnu ideju ili koncepciju koja je davala značenje celokupnom umetničkom delu. Izraz je sličan izrazu dizajn – disegno (ital.), ali sa implikacijom da mu je značenje na neki način paradoksalno i uznemirujuće. 2. Danas, uopšteno, koncept je svaki onaj sistem crteža ili kombinacija crteža i pisanog teksta koji razrađuje osnovno značenje budućeg umetničkog dela.

KONCEPTIRATI (l. conceptum) - Izraditi prvi sastav, praviti (ili: napraviti) plan, nacrt, skicu (dela, spisa i sl.).

KONCEPTUALNA UMETNOST (engl. conceptual art, concept art) - Umetnost 60'tih, 70'tih, 80'tih, koja nastaje u skladu sa jednim ili više sledećih principa: 1. Umetnost se sastoji u osnovnoj ideji, koja može a ne mora da se ovaploti u fizičkoj formi. 2. Jezik postaje osnovni materijal umetnosti, a granice između umetnosti i umetničke teorije se brišu. 3. Umetnička aktivnost postaje istraživanje same prirode umetnosti, a svaki konkretni rezultat takvog istraživanja se mora posmatrati (prihvatiti) kao usputna demonstracija generalnog zaključka do koga umetnik olazi u toku svog umetničkog rada.

KONFORMACIJA (l. conformatio) - Sastav, sklop, građa nekog tela; saobražavanje, saobraženje, podešavanje prema čemu, prilagođavanje.

KONFORMIRATI (l. conformare) - Saobraziti, saobražavati, podesiti, udesiti; dati oblik; konformirati se prilagoditi se.

KONGLOMERACIJA (l. conglomeratio) - Gomilanje, nagomilavanje, slepljivanje; spajanje svega i svačega.

KONGRUENCIJA (l. congruentia) - Saglasnost, slaganje; podudarnost, sličnost i jednakost, istovetnost oblika i jednakost površina; kongruentnost.

KONJIČKA PROJEKCIJA, IZOMETRIJSKA KONJIČKA PROJEKCIJA, KAVALIERRIS (nem. Isometrischer Kavalierriss) - Naziv za vrstu izometrijske projekcije koja potiče od prikazivanja objekta sa tačke gledanja koja je uzvišena u odnosu na objekat koji se prikazuje, odnosno, prikaz sa visine konjanika. Konjička projekcija prikazuje površinu objekta u čeonoj ravni u njegovoj pravoj veličini, bez skraćenja, isto kao i horizontalne duži u bočnim projekcijama. Prednost konjičke projekcije je u tome što su prave dimenzije prikazanog objekta merljive, bez skraćenja, na samoj projekciji. Za razliku od vojne projekcije, u konjičkoj projekciji se geometrijski oblici predstavljaju čeono, tj. sa čeonom površinom paralelnom vertikalnoj ravni projekcije.

KONKATENACIJA (lat., engl. concatenation) - Jedinstvo elemenata postignuto njihovim spajanjem poput spajanja lanca, kao na pr. kod separatnih arhitektonskih elemenata na jednoj dugačkoj fasadi (svaki sa sopstvenim krovom i separatnom kompozicijom), gde se frontovi ispuštaju u polje ili su povučeni na unutra. Ova kompozicija takođe se naziva staccato kompozicija. Konkatenirane fasade su bile omiljene kod mnogih arhitekata, naročito kod Willia Kent-a i drugih palladijanista, a u svrhu artikulacije.

KONOTACIJA U ARHITEKTURI - Nasuprot denotaciji, koja označava određeno značenje, konotacija sugeriše opšta značenja. Jedan isti arhitektonski element može da nosi i denotativna i konotativna značenja, a ova mogu biti uzajamno kontradiktorna. Uopšteno u meri u kojoj je denotativan u značenju, element zavisi od svojih heraldičkih osobenosti; u meri u kojoj je konotativan, element zavisi od svojih fizionomskih kvaliteta. Moderna arh. težila je da odbaci heraldičko i denotativno u arhitekturi i da preuveliča fizionomsko-konotativno. Moderna arh. koristi izražajni ornament a odbacuje eksplicitan simboličan ornament.

KONSONANCIJA - Sazvučje. Dva ili više tonova koje izaziva prijatno osećanje. To su tonovi sa malim odnosom brojeva oscilacija; tako oktava sa odnosom ½, kvinta 2/3, kvarta 4/3.

KONSONANTAN (l. consonans) - Jednoglasan, suglasan, skladan.

KONSTRUISATI (l. construere) - Graditi, sagraditi, napraviti, sazidati, izvesti (zgradu, mašinu); sastaviti, izraditi plan (za zgradu, mašinu itd.); iz osnovnog pojma (iz osnovne zamisli) razviti (učenje, nauku); geom. nacrtati (vrstarom i šestarom) sliku, telo; gram. rasporediti, složiti reči u rečenicu, sastaviti rečenicu; napisati, sačiniti, sastaviti skicu (književnog dela, slike, filma i dr.).

KONSTRUKCIJA (l. constructio) - Građenje, gradnja, pravljenje, zidanje, podizanje; način građenja, način gradnje; građa (ili: materijal) za građenje; sastav, način sastavljanja, uređenje i raspored delova neke celine; dosledno, logičko razvijanje neke misli (u učenje, u nauku, u sistem); gram. sastav, sklop, red, raspored reči (u rečenici); geom. crtež (ili: crtanje vrstarom i šestarom) nekog geometrijskog lika (ili: tela) radi izvođenja dokaza ili rešavanja kakvog zadatka.

KONSTRUKCIJA, OPŠTI POJAM (St., Konst.) - Opšti naziv za sve vrste inženjerskih objekata ili njihovih delova izrađenih od drveta, kamena, opeke, betona, armiranog betona, prednapregnutog betona, čelika, aluminijuma ili drugog pogodnog građevinskog materijala, čija je namena da nose spoljašnja opterećenja i da ih prenesu na temelje, odnosno na tlo. Ako i konstrukcija, kao i sva opterećenja leže u jednoj ravni, imamo ravnu konstrukciju, za razliku od prostorne konstrukcije koja ima prostorni oblik i prima opterećenje proizvoljnih pravaca. Kad se oslonačke reakcije izazvane opterećenjem mogu odrediti isključivo pomoću uslova ravnoteže, imamo statički određenu konstrukciju, u protivnom ona je statički neodređena.

KONSTRUKCIJE, KLASIFIKACIJA KONSTRUKCIJA - Konstrukcije se mogu klasifikovati prema tipu elemenata, prema prostornoj raspodeljenosti, prema vrsti dominantnog naprezanja, prema načinu spajanja elemenata konstrukcije, prema smeru ležajnih sila zbog vertikalnog opterećenja te prema količini ležajnih i unutrašnjih veza. Prema tipu elemenata konstrukcije mogu biti: a) konstrukcije od štapnih elemenata (jednodimenzijski elementi), koji mogu biti pravolinijski, poligonski i lučni; b) konstrukcije od površinskih elemenata (dvodimenzijski elementi) koji mogu biti ravanski ili prostorni; ravanski se element naziva diskom ako je opterećen u svojoj ravni, a pločom ako je opterećen upravo na svoju ravan; c) konstrukcije od masivnih elemenata (trodimenzijski elementi) i d) konstrukcije od dva ili više tipova elemenata.

Prema prostornoj raspoređenosti konstrukcije mogu biti: a) ravanske konstrukcije koje su opterećene samo u svojoj ravni i u kojoj su osi svih štapova, srednje površine diskova i sve napadne i ležajne sile u istoj ravni; b) ravanske konstrukcije opterećene upravno na svoju ravan u kojoj su ose svih štapova i srednje površine ploča u istoj ravni, a sve su napadne i ležajne sile upravne na tu ravan i c) prostorne konstrukcije. Prostorne se konstrukcije pri razmatranju nastoje raščlaniti u ravanske.

Prema dominantnim naprezanjima razlikuju se: a) fleksijske konstrukcije gde su neki ili svi elementi dominantno napregnuti na savijanje (npr. okviri) i b) rešetkaste konstrukcije gde su svi elementi dominantno napregnuti uzdužnim silama.

Prema tipu spajanja elemenata, konstrukcije mogu biti: a) konstrukcije gde su svi elementi zglobno spojeni (npr. rešetke), b) konstrukcije gde su svi elementi kruto spojeni (npr. kontinuinirane grede) i c) konstrukcije s elementima gde ih je deo zglobno, a deo kruto spojen (npr. okviri s jednim ili više zglobova). Prema smeru ležajnih sila zbog delovanja vertikalnog opterećenja razlikuju se a) konstrukcije samo s vertikalnim ležajnim silama i b) konstrukcije s kosim ležajnim silama.

Prema količini ležajnih i unutražnjih veza postoje: a) statički određene konstrukcije za koje se sve ležajne i unutrašnje sile mogu odrediti iz jednačina ravnoteže i b) statički neodređene konstrukcije za koje se sve spomenute sile ne mogu odrediti iz jednačina ravnoteže.

KONSTRUKTIVIZAM I TEORIJA ARHITEKTURE (Arh.) - Shvatanje i učenje u teoriji arhitekture o isticanju u prvi plan značaja konstrukcije kao bitne podloge iz koje proizlaze i kojoj moraju da se saobraze sve forme arhitektonskog oblikovanja, pri čemu se odbacuje svako dekorativno dodavanje. Konstruktivizam je polazna tačka u shvatanju funkcionalizma u arhitekturi.

KONSTRUKTIVNI RASTER - Raster koji se koristi prilikom projektovanja konstrukcije nekog arhitektonskog ili građevinskog objekta. V. Raster. Konstruktivni raster predstavlja raster unutar kojeg je postavljen raspored i razmak stubova, odnosno, spratne visine. K.r. zavisi od namene - tj. funkcije objekta. Nije svejedno da li je zgrada stambena, administrativna, ili pak, neki industrijski objekt - skladište, radionice lake industrije i sl. Svaki od ovih objekata ima drukčije potrebe za dnevnim osvetljenjem (u vezi sa ovim je i dubina trakta i spratna visina); prema veličini korisnog opterećenja i potrebnog razmaka stubova, odabraće se konstruktivni sistem - vrsta međuspratne konstrukcije, raspored greda, rebara i podvlaka. Najčešći raster višespratnih skeletnih objekata i jednovremeno i najlogičniji, je u ortogonalnom konstruktivnom sistemu.

Razmaci stubova, u podužnom ili poprečnom pravcu, su obično veći kod čeličnih nego kod armirano-betonskih objekata, a kreću se optimalno između 4,0 i 9,0m. Dspratna visina zavisi od zahteva za čistom visinom prostorija, odabranom međuspratnom konstrukcijom, vrstom poda i plafona, kao i eventualnih zahteva za smeštaj instalacija u plafonu. Spratna visina se optimalno kreće između 2,8-4,5m.

KONSTRUKTIVNO EKSPERIMENTALNA ARHITEKTURA - Naziv za arhitekturu koja je proizvod nekog konstruktivnog ili drugog sistema, predstavlja inovaciju u odnosu na tradicionalnu arhitekturu u pogledu građenja ili tipologije arhitektonskog prostora. Eksperimentalna arhitektura se gradi kao prototip ili protomodel, da bi se pustila u upotrebu koja se nadgleda i analizira da bi se otkrili eventualni nedostaci ovakve arhitekture.

KONTEKSTUALIZAM, KONTEKSTUALNI PRISTUP - V. Arhitektura u kontekstu. Pojam se u postmoderno arhitekturi koristi u značenju obezbeđivanja mogućnosti za naknadno narastanje datog objekta i zelja da se on poveze sa neposrednim okruzenjem.

KONTEMPLATIVNI NATURALIZAM - Zajedno sa romantičnim naturalizmom predstavlja onu vrstu arhitektonskog naturalizma koji je okrenut čoveku kao misaonom biću, njegovom unutrašnjem biću, svetu njegove kontemplacije. Arhitektura kontemplativnih naturalista spaja elitističku filosofsku misaonost sa rafiniranim odnosom prema prirodi, prirodnoj sredini arhitekture i upotrebi istančanih prirodnih građevinskih materijala. “Umetnik je čovek” - pisao je Paul Klee - “i on sam je priroda, delić prirode u vladavini prirode”. Dijalog sa prirodom je opštepriznat kao uslov za svaku umetničku misao. Predstavnici kontemplativnog naturalizma su, poput protagonista romantičnog naturalizma Boullee, Ledoux, Gaudi, Steiner, Wright, ali i Aalto.

KONTIGVITET ZGRADA (nl. contiguitas) - Graničenje, dodirivanje; dodirivanje zgrada u prostoru, prostorno ograničenje zgrada u urbanističkom smislu.

KONTINENTALNI I ANGLOSAKSONSKI SISTEM MERA - Nejednakost između anglosaksonskog i kontinentalnog sistema mera, koja predstavlja veliku smetnju u svim međunarodnim tehničkim radovima, može se ukloniti uvođenjem građevinskih mera. Može se očekivati da će, uz dosledno provođenje decimalnog sistema u anglosaksonskim zemljama, osnovna mera od 4 stope = 48 palaca biti utvrđena sa 50 palaca, što bi odgovaralo američkom polaznom normnom broju od 40 palaca = 1,016 m ≈ 1 m. Sve više se nastoji oko toga da se u Engleskoj i Americi uvede metrički sistem. Uvođenjem građevinske mere u okviru metarskog sistema koji vredi u svim zemljama, uprostiće se radovi među pojedinim državama. Značenje toga ne možemo danas još ni predvideti.

KONTINUACIJA (l. continuatio) - Produžavanje, produženje, nastavljanje.

KONTINUALNA ARHITEKTURA (engl. continuous architecture) - Pojam označava arh. sa “tekućim prostorom”, koja može da bude povezana ili umnožena a da ne bude narušena njena osnovna koncepcija forme. K.a. je “otvorena arhitektura”, ona saobraća sa spoljašnjim prostorom i objektima u njemu. Pojam k.a. se vezuje za arh. Frederick Kieslera i njegov projekt “Endless House” iz 1933-1960.g. Kiesler nije prihvatao pravougaone forme i “kutijaste kuće”, već je projektovao oble “tekuće” kontinualne oblike. Unutrašnjost njegove kuće je nalik pećini, sa zakrivljenim oblikom podova i zidova prostorija kuće i nameštajem koji je integrisan u skulpturalan oblik kuće.

KONTINUITET - U arhitektonsko-urabanističkom smislu, predstavlja neprekidnost ivice ili površine (kao u nekom uličnom koridoru, kod linije horizonta ili zaleđa); bliskost delova (kao kod grupacije zgrada); ponavljanje ritmičkog intervala (kao kod vrlo sličnih uličnih uglova); sličnost, analogija, ili harmonija površine, oblika ili korišćenja (kao u slučaju običnog građevinskog materijala, ponavljanih ritmova prozorskih osa, sličnosti urbanih delatnosti, korišćenja opštih znakova). To su oni kvaliteti koji olakšavaju opažanje izvesne složene fizičke realnosti kao jedinstvene celine ili celine, složene od međuzavisnih delova, - dakle kvaliteti koji daruju jedinstveni identitet.

KONTINUITET I FIZIČKE STRUKTURE - Sve forme naselja razvijaju se kao izraz prirodno-geografskog, društveno-ekonomskog, prostorno-fizičkog i kulturno-istorijskog kontinuiteta. Prošlost i sadašnjost gradova i fizičkih struktura postaje neophodna društvena i lična dimenzija građenja sredine, njena istoričnost koja je iz sveta oruđa prebacuje u svet najviših društvenih vrednosti. Istoričnost se ne nalazi samo u samim građevinama, nego isto tako u nizu socijalnih i unutrašnjih kontinuiteta, pamćenjima i sećanju, imenima i tradiciji, mitovima i procesima koje naselje zadržava i svojim oblicima i svojim mirom kroz vreme u nove prostore prenosi.

Paralelno postojanje i dopunjavanje urbanih oblika različitih vremena i epoha, njihovo prilagođavanje i promene, potvrđuju humanističku dimenziju prostora i naselja. U isto vreme i mnoge prostorne slike i ideje o prostoru naselja prenose se u savremene pristupe uređenja sredine, tako da planiranje fizičkih struktura i kao “urbanistička misao” ima svoje trajne, razvojne osnove. Ovaj višeslojni kontinuitet (prostorno-fizički, koncepcijski, istorijski, psiho-socijalni itd.) ne zasniva se na urbanom i “ostacima prošlosti” nego na bitno ljudskoj potrebi za slojevitim istorijskim značenjima njihove okoline, čime ona dobija dve bitne odlike: sadržajnost i identitet.

KONTRADIKTORNOST U ARHITEKTURI - Pojam kontradiktornosti u arhitekturi uveli su teoretičari postmoderne arhitekture, pre svega Charles Jencks, u nameri da predstave arhitekturu kao suprotnost, šta više kontradiktornost svojih unutrašnjih stilova i tendencija. Arhitektura je u svojoj biti kontradiktorna: ona s jedne strane rešava funkciju korisnika jednog prostora ali je istovremeno taj prostor, izgrađen prema zahtevima stila i forme, duboko nefunkcionalan, čak u nekim slučajevima i neupotrebljiv. Sama arhitektura postoji unutar ovih kontradikcija i opstaje umnogome zahvaljujući njima. Samo funkcionalna arhitektura je suvoparna, neinventivna, bezvoljna, pa je i boravak u takvim prostorima neprijatan. Nasuprot, arhitektura razigranih formi, često bez čvrstog sadržaja i kompozicije, može da bude veoma inspirativna i prijatna za čovekov boravak. Sam prostor predstavlja sublimaciju ova dva arhitektonska principa, a od njihovog međusobnog odnosa zavisiće konačni uspeh arhitektonskog objekta.

KONTRAREVOLUCIJA U ARHITEKTURI - Svaki revolucionarni pokret u istoriji arhitekture istovremeno je izazivao i kontrarevolucionarni pokret. Zahtevi za uvođenjem novog u arhitekturi istovremeno su bili praćeni zahtevima za povraćaj na staro.

KONTRAST - Osobina jednog arh. elementa (površine, volumena, oblika i t.d.) putem koje čini suprotnost susednom arh. elementu, da bi na taj način došao do izrazaja. Kontrast može da bude: k. površine, k. masa, k. svetlosti i senke, k. boje, k. teksture,. k. statičnosti i dinamičnosti i dr. Kontrast je ekvivalent jedinstva. Jedinstvo je rezultat razrešenih protivurečnosti. Jednakost nije isto što i jedinstvo. Jedinstvo se omogućava preovladanjem dominante a ne mrtvom jednakošću. Samo se kroz dominantu kao nešto što je naglašeno u opštem osigurava integritet dela.

KONTRAST U MODERNOJ ARHITEKTURI - Moralno pravilo modernog pokreta, kako su zagovarali Le Corbusier i Gropius,, zabranjivalo je u projektovanju ugledanje na istorijske primere. Ti primeri su bili ocenjeni kao “neiskreni” jer nisu bili u skladu sa onim što su arhitekti usko definisali da je u “duhu vremena”. Tako, izbegavajući istorijske forme, moderni arhitekti nisu imali izbora kada je dolazilo do postavljanja novog objekta pored starog. Nisu mogli da predvide vezu između objekata stilski ih sjedinjujući, već su morali da se “suprotstavljaju” starijoj arhitekturi. Tokom prošlih pola veka tekstovi u oblasti arh. preplavljeni su bili frazama kao “otvoreno suprotstavljanje” i “oštar kontrast između...”. Ovakvim direktnim suprotstavljanjem starog sa novim, očekuje se da ćemo samim šokom biti podstaknuti na oduševljeno prihvatanje. Pri tome nema sumnje da, kada je to vešto i smelo učinjeno, može da deluje snažno. Ali, moć ovakvih kontrasta očigledno opada sa povećanjem učestalosti primera; oni, u stvari, imaju uticaja samo kada predstavljaju izuzetak. Na nesreću, postali su pravilo. Naši gradovi su preplavljeni njima, pa je rezultat pre haos nego drama.

Kontrast, nasuprot harmoniji, nastavlja i dalje da bude jako privlačan za arhitekte. Jedan je od razloga taj što je predstavljao jedini “profesionalni” izbor toliko dugo godina da je i danas jedino poznato rešenje za mnoge arhitekte. Ali, postoji i drugi aspekt ideje o stvaranju kontrasta. A on se odnosi na pogodnost ovog pristupa za projektante. Bez straha da će biti proglašeni neodgovornim i sa neodređenom nadom da će biti smatrani kreativnijim, arhitekte mogu da zaobiđu težak projektantski problem i da tvrde da su uspostavili odnos kroz stvaranje kontrasta, bez obzira šta projektuju. Sa tim stavom, često se po navici prelazilo preko glupih, loše procenjenih primera kontrasta, a na račun opšte zbunjenosti javnosti. Oni objekti koji često nisu uspostavljali nikakav odnos sa okolinom, vazili su za estetski prihvatljivu alternativu.

KONTURA (od franc. contour, engl. outline, nem. Umriss, ital. contorno) - Obris, oris, linija koja obelezava oblik figure ili predmeta. U slikarstvu postoji kao linija nacrtana ili određena bojojm, a u plastici, a posebno u arhitekturi kao granica između oblikovanoga materijala i prostora.

KONTURA, PROFIL (Arh.) - 1. Izgled preseka kroz neki građevinski deo u poprečnom ili podužnom pravcu. 2. Kontura ili sekcija jednog arhitektonskog člana, na primer korniša. 2. Ocrtavanje jedne zgrade pokazujući njene visine, projekcije i sl.

KONURBACIJA (lat. con: okolo i urbs: grad, engl. conurbation: širenje gradova, ital. conurbazione) - Pojam je nastao za jedno sa nastankom tendencije širenja velikih gradova, koja je nastala kao posledica demografske eksplozije i naseljavanja gradova pridošlicama sa sela. Termin se koristi u planiranju gradova da označi grupu gradova povezanih zajedno geografski i moguće prema njihovoj funkciji. Prvi put je reč konurbacija upotrebio Patrick Zedes oko 1910.g. K. predstavlja naziv za planske i neplanske tokove i procese koji se dešavaju u urbanoj sredini a koji za posledicu imaju akspanziju jednog grada. K. je takođe pojam koji se primenjuje u značenju velikih površina predgrađa koja su nastala zajedno sa razvojem pojedinih velikih gradova i koja danas predstavljaju isto tako značajan urbanistički problem koliko i samo jezgro grada. Pojam za naselja koja obrazuju neki grad i njegova predgrađa, ili spojeni susedni gradovi.

KONVENCIONALNA ARHITEKTURA - Arhitektura može da bude obična, odnosno, konvencionalna, na dva načina: po tome kako je izgrađena ili po tome kako je viuđena, tj. u procesu ili u znaačenju.KOnvencionalno graditi znači koristiti obiđčne materijale i konstrukciju, prihvatajući sadašnju i uobičajenu organizaciju građevinske industrije i njenu finansijsku strukturu, sa ciljem da se obezbedi brza, solidna i ekonomična izgradnja. Ovo je dobro na kratke staze, a uglavnom klijenti i angažuju arhitekte na taj način. Arhitektonske teorije kratkih staza teže ideaalizaciji i uopštavanju celishodnosti. Arhitektura na duge staze zahteva stvaranje a ne prilagođavanje, i obraćanje naprednoj tehnologiji i složenoj organizaciji. Ona se oslanja na temeljna istraživanja koja možda mogu da budu inicirana i sprovedena u arhitektonskom birou, ali bi morala da bude finansirana sa strane, jer cena koju plaća korisnik nije odgovarajuća niti je namenjena za tu svrhu. Iako to arhitekti nisu zeleli da priznaju, najveći broj arhitektonskih problema spada u pitanje celishodnosti, i što se više arhitekti upliću u društvene probleme, utoliko to postaje tačnije. U principu, svet ne može da čeka da arhitekt izgradi svoju utopiju, i u osnovi glavna briga arhitekte ne treba da bude ono što bi trebalo da postoji već ono što jeste - i kako da se sada doprinese poboljšanju toga što jeste. Ovo je skromnija uloga za arhitekte nego što je Moderni pokret želeo da prihvati; međutim, umetnički ova uloga još više obećava.

Bogatstvo se može naći u konvencionalnoj arhitekturi. Tokom 300 godina evropska arh. bila je sazdana od varijacija klasične norme - kao bogata prilagođenost. Ali se do nje može doći i pomeranjem mere ili konteksta poznatih ili konvencionalnih elemenata da bi se proizvela neobična značenja. Pop umetnici su, tako, koristili neobične spojeve svakodnevnih predmeta u napetim i slikovitim igrama starih i novih asocijacija kako bi podvrgli ruglu svakodnevnu međuzavisnost konteksta i značenja, pružajući nam novo tumačenje kulturnih tvorevina dvadesetog veka.

KONVENCIONALNI ARHITEKTONSKI ELEMENTI - Naziv za uobičajene, tradicionalne i standardne arhitektonske elemente koji se upotrebljavaju već dugi niz godina. Nasuprot konvencionalnim arhitektonskim elementima nalaze se tzv. »napredni« arhitektonski elementi, koji su proizvod inovacija, tehnoloških dostignuća i dostignuća arhitektonske invencije.

KONVENCIONALNI ELEMENTI - Naziv za arhitektonske elemente koji su uobičajeni, koji se pridržavaju primljenih navika ili običaja, koji su sporazumno uspostavljeni i kao takvi se primenjuju na arh.objektima. Prema Venturiju, k.e. u arhitekturi predstavljaju jednu etapu u evolucionom razvitku, i oni sadrže u njihovoj promenjenoj upotrebi i izrazu nešto od svog ranijeg značenja, kao i svoje novo značenje.

KONVERGENCIJA, GEOMETRIJSKA (nl. convergentia) - Geomtrijsko, fizičko uzajamno približavanje, sticanje; fig. stremljenje (ili: težnja) istom cilju, slaganje.

KONVERGENCIJA, KONVERGENCA (lat. convergentio: pružajući se jedan prema drugom, nem. Konvergenz) - Pojam koji ima suprotno značenje od divergencije. Predstavlja naziv za međusobno približavanje (pristupanje) graničnih linija zidova, ograda, stubova i dr., kod nekog prolaza, stepeništa, prostora, trga ili ulice. Konvergencija predstavlja arhitektonsko naglašenje utiska perspektive, odnosno, potenciranje konačnosti nekog dugog pravca pomoću zakošenja njegovih linija, koje su uobičajeno izvedene paralelne. Konvergencija se često primenjuje u pozorištu (Palladio, Teatro Olimpico u Vicenzi), kad je potrebno postići dubinu prostora, na malom i ograničenom prostoru. Poznati primeri konvergencije su iz perioda baroka, kao na pr. u Rimu, Vatika, Scala Regia.

KONVERTIBILITET, ARHITEKTONSKI - Mogućnost jednog arhitektonskog prostora da se, prema potrebi, prilagodi različitim funkcijama. Konvertibilnost u arhitekturi je isto što i multifunkcionalnost. Tako, na primer, u stambenoj arhitekturi, postoji mogućnost pretvaranja dnevne sobe u spavaću, ili pretvaranja proširene komunikacije u spavaću sobu, prema potrebi. Multifunkcionalna sala je u suštini konvertibilna sala: prema potrebi može da služi za koncerte ili za prikazivanje filma, u jednoj prilici je to mesto za ples a nekad je to i sportska dvorana. Arhitektonski konvertibilitet je veoma značajan za arhitektonske objekte sa veoma mnogo funkcija koje su jasno izražene, ali jedna ne isključuje drugu.

KONZERVACIJA - U arhitekturi, arheologiji i urbanizmu, naziv za trajnu zaštitu, prezervaciju arhitektonskih, arheoloških i drugih ostataka jednog objekta, njegovih delova ili celokupnog kompleksa. Cilj konzervacije je: očuvanje postojećeg stanja jednog arh. objekta i predupređenje njegovo dalje degradiranje zbog uticaja vremena, erozije, ljudskog faktora, poplava, neadekvatnog korišćenja prostora predmeta konzervacije, narušavanja prostora nedozvoljenom izgradnjom ili adaptacijom. Konzervacija se sprovodi prema konzervatorskim uslovima, koji definišu način i opseg dozvoljene izgradnje u zaštićenim sredinama. Metode i postupci k. su: metode građevinske zaštite arhitektonskih elemenata zatvaranjem otvorenih mesta na zidovima, tavanicama i dr. i onemogućavanje erozije objekta na “otvorenim elementima” predmeta k.; vršenje k. malterisanjem, bojenjem, zidanjem, dogradnjom, rekonstruktivnim zidanjem, pokrivanjem celog objekta ili kompleksa koji je predmet konzervacije ili izradom zaštitnog krova koji ga štiti od atmosferilija; ponekad se ceo kompleks koji je predmet konzervacije smešta unutar prostora jedne građevine. K. arheoloških predmeta se vrši raznovrsnim arheološkim metodama.

KONZERVATIVIZAM (l. conservare sačuvati, održati) - Pravac mišljenja i težnji onih koji žele da se održava i čuva staro, ono što se zateklo i nasledilo (u privatnom, društvenom, političkom itd. životu).

KONZERVATORSKI USLOVI - Naziv za skup standarda, pravila i normi koje definišu uslove po kojima se vrši konzervacija jednog arh. objekta. Takođe, predstavljaju uslove po kojima se vrši gradnja u sklopu konzervatorski značajne lokacije ili na samom arh. objektu predmetu konzervacije.

KOORDINATE - Koordinate određuju položaj jedne tačke u prostoru, njenim merljivim određenjem u odnosu na tri ose koordinatnog sistema. Na isti način, određen je jedan geometrijski ili arh. oblik u prostoru. Geometrijski, svaka tačka u prostoru, određena je presekom dveju linija, što se moze veoma precizno izmeriti i prikazati, a koordinate imaju prvostepeni značaj za poimanje jednog prostora. Paralalni snopovi pravih linija, u apstraktnom značenju, obrazuju u različitim tačkama međusobnih preseka nizove koordinatnih sistema koji određuju arh. oblike.

KOPIJA (lat. copia, mnoštvo, obilje) - U lik. umetnostima, što vernija reprodukcija originala, po mogućnosti u istom materijalu i tehnici. Nekadašnju važnost i vrednost k. je izgubila nakon otkrića različitih fotomehaničkih i galvanoplastičkih sredstava. Zadržala ju je uglavnom kad služi studijama, i to kad se s originala - neposrednim posmatranjem - svojeručno prenosi ne samo način (tehnički postupak: preparacija, namz i potez) već i sve bitne karakteristike i sastojci dela kao što su harmonija oblika, linija i boja, te karakterističnosti kompozicije s njenim glavnim akcentima i jezgrima oko kojih se odvija, razvija i čvori ritam originala.
Kopija arhitektonskog dela predstavlja prvenstveno kompozicionu kopiju prostornih celine i elemenata, ali i kopiju na nivou detalja jednog arh. objekta, bilo u likovnom i ornamentalnom smislu ili kao kopija konstruktcije i karakteristika konstruktivnog sistema.

KORAK, PASSUS - Naziv za arhitektonsku jedinicu mere dužine, veličine od 72 do 78 cm, koja je upotrebljavana u različitim periodima (od srednjeg veka pa sve do danas) na različitim mestima (stopa, venecijanska stopa, dubrovačka stopa i dr.).

KORAK, RUSKI - U Rusiji,naziv za arh. meru, veličine 76cm.

KOREALIZAM (engl. correalism) - Termin je otkrio 1939 Austro-Amerikanac Frederick Kiesler. On je odbacio funkcionalizam kao “misticizam higijene” i založio se za alternativnu vizionarsku arhitekturu koja je zasnovama na spiralama, beskonačnosti i večnosti. Forme koje je on opažao kao važne bile su delimično poznate moći, nevidljive, tajne, spiritualne, a realnost je bila samo odraz interakcije ovih moći. Prirodu ovih međuodnosa i njihovu vezu sa ljudima, formama, prostorom, vremenom i svetom uopšte, on je nazvao korealizmom.

KOREALIZAM U ARHITEKTURI (engl. correalism u vezi sa realizmom) - Pojam vezan za nameru Fredericka Kieslera da stvori stil čija će namera biti da pokaže usklađenost različitih aspekata realnosti, kao što su elementi, život i prostor. On je čak napisao Manifest Korealizma u kojem, nasuprot Le Corbusiera i Bauhausa, on poriče svoj utopijski karakter: “Dovoljno smo stvorili knjiške arhitekture. Mi ne želimo da iznesemo zadnju, niti konačnu ediciju. Mi želimo zgrade koje su dovoljno fleksibilne, poput zivotnih funkcija.

KOREKTURA (od lat. correctio popravljanje) - Ispravljanje umetničkog rada koje vrši sam autor ili neko drugi.

KORELACIJA (l. correlatio) - Suodnosnost, uzajamnost, uzajamni odnos, uzajamno pretpostavljanje; takođe: izveštaj koreferenta; u nastavi: dovođenje u uzajamnu vezu predmeta koji imaju sličnosti i dodirnih tačaka, napr. pedagogije i psihologije, istorije i geografije, geografije i etnologije, matematike i fizike itd.

KORIDOR (tal. corridóre) - Arh. trem, hodnik na koji vode vrata iz pokrajnih soba, loža i dr.. Uzani prolaz, put, uska ulica ili vazdušni prolaz. Hodnik, prolaz između dva reda soba ili prolaz koji međusobno izdvaja dva dela zgrade. U političkoj geografiji: deo zemlje ili linija koja spaja jednu državu sa morem.

KORISNA POVRŠINA - Površina jednog arhitektonskog objekta (stambenog, poslovnog i dr.), ograničena zidovima, koja služi kao osnova za obračun prodajne cene jednog objekta. Korisna površina nije uvek apsolutna površina nekog objekta. Površina otvorene terase stambenog objekta se izračunava na pr. kao 50% korisne površine, a površina lođe sa 70% korisne površine. U zapadnoevropskim zemljama, korisna površina kao prodajna površina se ne obračunava, već se obračunava korisna zapremina.

KORISNA VISINA - Odstojanje težišta armature od krajnje pritisnute ivice betona u armiranom betonu.

KORISNA ZAPREMINA, KORISTAN PROSTOR (nem. Umbauter Raum) - Izgrađen prostor ograničen zidovima, podom i tavanicom, određene zapremine, koji predstavlja stambeni ili radni prostor jedne zgrade, a koristi se kao osnova za izračunavanje volumena prostora, na osnovu kojeg se određuje njegova cena.

KORISNIK - Korisnik, svojim višedimenzionalnim delovanjem u prostoru odmerava, usmerava, oblikuje kako idejne, sociološke i ostale odlike prostora, tako ga i svojim kretanjem i fizički oblikuje. Nedostatak bilo kog merila - kako u pripremi izgradnje tako i u korišćenju prostora je prilika za iskrsavanje svih nepoželjnih posledica u njegovom individualnom i kolektivnom statusu. Šire studije ovog uticaja, a koje učestvuju u programskim ispitivanjima odnose se i na ponašanje korisnika kao i na problem njegovog međusobnog komuniciranja.

KORPUS (l. corpus) - Telo; celina, ukupsnost, skup; stalež; zbornik; voj. veći odred vojske pod jednim komandantom, kor; tip. vrsta štamparskih slova od 10 tipografskih tačaka (nazvana po tome što je njima štampan Korpus juris); in korpore (l. in corpore) listom, svi zajedno.

KOSA PROJEKCIJA (nem. Schraegriss) - Frontalna aksonometrija, vrsta kose aksonometrije, razvijene iz kose projekcije osnove i izgleda jednog objekta. Prikaz jednog objekta iz proizvoljne očne tačke (pravca gledanja). Osnovni tipovi kose projekcije su: konjička projekcija i vojna projekcija.

KOSTUR ZGRADE (Zgr.) - Noseća konstrukcija zidova u skeletnim zgradama od drveta, čelika ili od armiranog betona. Sastoji se od vertikalnih elemenata (stubova) i horizontalnih (podvlaka, »rigli«) i od međuspratnih konstrukcija. Kod drvenih kostura dolaze i kosnici za ukrućenje.

KOTA - Tačka ili skup tačaka koje određuju horizontalne ili visinske dimenzije jednog terena ili arhitektonskog objekta. U geodeziji, teren je određen visinskim kotama. Linije koje predstavljaju duži sa istim visinskim kotama površine terena nazivaju se izohipse. U arhitekturi, svaki prostor ili konstruktivni element jednog plana građevine, određen je kotama. Kote mogu da budu kote gabarita objekta, osovinske ili osne kote, građevinske kote, stolarske kote, apsolutne, relativne, visinske kote, dubinske kote (na fasadi).

KOTIRANA PROJEKCIJA (nem. Kotierte Projektion) - Grafički prikaz jednog objekta gledanog sa horizontalne ravni, odnosno tačke koja se nalazi iznad tog objekta, tako da se horizontalne duži tog objekta prikazuju u njihovoj pravoj veličini, dok su vertikalne duži date u vidu tačaka. Da bi se naznačila dimenzija vertikalnih duži, koja nije saglediva u kotiranoj projekciji, pored tačaka koje ih prikazuju, ispisuju se visinske kote, odnosno njihove duzine date brojevima. V. Projekcija.
Kotirana projekcija ima veliku primenu kod izrade geografskih karata, a umeće izrade kotirane projekcije prethodilo je izradi planova u doba gotike.

KOTIRANJE - Postupak određivanja dimenzija jednog objekta upisivanjem kota. Pravilno iskotiran objekat na planu sadrži potpunu informaciju o njegovim dimenzijama.

KOTIRANJE NACRTA (Arh.) - Upisivanje u nacrtima raznih mera koje se odnose na dužinu, širinu, visinu, dubinu, debljinu, prečnik itd. Mere su pojedinačne i zbirne.

KOTIRATI (fr. coter) - Obeležiti, obeležavati, označiti (ciframa, slovima); berz. beležiti (ili: određivati) vrednost (kurs) hartija od vrednosti (up. kota1.); topogr. određivati visinsku tačku (up. kota 2.).

KRANSKI URBANIZAM - Pojam se koristi da bi označio jednu pojavu u urbanizmu, pre svega u mikrourbanizmu i u gradnji stambenih objekata, kod koje odnos i dispoziciju arhitektonskih objekata određuju tehničke karakteristike kranova koji se koriste za gradnju, pre svega dužina strele krana. Ograničenje dužine strele krana nekad se smatralo za istinsko urbanističko ograničenje, pa je i situacija jednog bloka zgrada projaktovana na taj način da kran može da dosegne do svih delova objekata tog bloka. Nastao '50. tih godina XX veka, kranski urbanizam se izgubio vrlo brzo, isto onako kao što je i ušao u upotrebu.

KREATIVNA EKSPLOZIJA U EVROPSKOJ ARHITEKTURI (engl. creative explosion) - Pojam kojim je Charles Jencks nazvao stanje duha u evropskoj arhitekturi dvadesetih godina. Na arhitektonskoj sceni Evrope tada se pojavio veliki broj kreativnih pokreta koji su nosili nova gledišta: De Stijl u Holandiji, Purizam u Parizu, Konstruktivizam u Rusiji i Mađarskoj, Ekspresionizam i Utopijanizam u Nemačkoj, Dada i Nadrealizam u velikim gradovima uključujući i vanevropske gradove (New York), Novi kriticizam i poezija u Engleskoj i SAD, Formalizam u Čehoslovačkoj i dr. U periodu između 1917. i 1925.g. začeto je mnogo više različitih kreativnih pokreta nego bilo kada u ovom veku. Bila je to slikovito rečeno eksplozija događanja u evropskom duhu, koja je pokrenula lančanu reakciju koja će ostaviti dubokog traga u istoriji moderne arhitekture.

KREATIVNA EVOLUCIJA U ARHITEKTURI ( engl. creative evolution) - Pojam označava kompleksan sistem međupovezanih pojava, pravaca, tendencije i promena u razvoju arh. svesti, teorije i prakse, koji za posledicu svoga delovanja ima sveukupan kreativni razvoj arhitekture kao umetnosti i njegovu primenu tokom jednog određenog perioda. K.e.a. ponekad se javlja skokovito, u naglim promenama i pomacima, a ponekad je skrivena unutar dugog tinjajućeg procesa sazrevanja. Njoj svakako doprinosi arhitektonska avangarda, koja svoje ideje predstavlja u svetlosti novih saznjanja i novih dostignuća.

KREATIVNI EKLEKTICIZAM - Naziv za eklekticizam u arhitekturi, pre svega modernista, koji sadrži osnovnu karakteristiku kreativnosti samog autora, primenjanu na takav način da se skoro gubi izvorni eklektični karakter objekta. Najznačajniji predstavnici kreativnog eklekticizma predstavljaju F.L. Wright i L. Sullivan, u ranim fazama arhitektonskog rada.

KREATIVNI PROCES - Naziv za proces u kojem nastaje ideja jednog arhitektonskog dela. Kreativni proces predstoji projektovanju, ali je i arhitektonsko projektovanje deo sveukupnog kreativnog procesa.

KREDIBILITET U ARHITEKTURI - Može se govoriti o kredibilitetu određene arhitektonske forme ili o kredibilitetu jednog arhitekte. Arhitektonska forma poseduje kredibilnost kad je primenjivana tokom dugog perioda godina i na taj način je već ušla u arhitektonski kanon. Primena ovakvih arhitektonskih formi ne podleže sumnji niti kritici.

KRETANJE - Niz tačaka u prostoru određuje čovekovo kretanje. On je istovremeno posmatrač i aktivni učesnik u percepciji prostora. Ako zamislimo da on stalno menja mesta ili se kratko zadržava u jednom određenom trenutku, iz jedne usvojene tačke geometr. oblici doživljavaju se kroz perspektivna skraćenja. Promenimo li tačku posmatranja, ovi će se oblici sasvim drugačije videti.
 
KRITERIJUMI U ARHITEKTURI - V. Kriterijumi u umetnosti. Pojam “arhitektonski” obuhvata daleko širu skalu vrednosti nego što je to slučaj sa pojmom “umetnički”, odnosno, “estetski” koji je samo deo “arhitektonske” vrednosti prostora, ili prostorne vrednosti arhitekture. “Arhitektura nije mehanika”, kaze Geoffrey Scott, “ona je umetnost, i sve teorije arhitekture koje tekstualno izlazu stvaranje ili kritiku plana nose u sebi sopstvenu osudu. U svakom slučaju prostorna vrednost, koja se obraća našem čulu kretanja, biće uvek od prvorazrednog značaja za lepotu objekta...” Prostorna - arhitektonska vrednost postaje neka vrsta proširenog sinonima umetničke vrednosti. Na toj osnovi valja i uspostaviti određenu sistematizaciju bitnih kriterijuma u arhitekturi.

Bruno Zevi insistira na uspostavljanju takvih kriterijuma koji omogućavaju prostornu valorizaciju, za njaga bitnu i ishodnu temu arhitekture. “Za nas”, kaže Zevi u svojoj interpretaciji arhitekture, “nije tako značajno da postavimo odnose koji postoje između sadržaja, psiholoških efekata i formalnih vrednosti. Ali ko se dublje upušta u studiju organskog jedinstva čoveka i arhitekture, zna odmah da je polazna tačka integralne, shvatljive vizije arhitekture ona koja se odnosi na prostornu integraciju, i on će suditi o svakom elementu zgrade u svetlu prostorne vrednosti ansambla.” Stojeći na stanovištu organskog shvatanja arhitekture, Zevi ga vrlo jasno pretpostavlja metodu normativne estetike koja vrednosti izvlači iz formalnog odnosa njegove likovne ekspresije.

Uprkos impozantnom vremenskom razdoblju od dve hiljade godina, na istorijskom rasponu između Vitruvija (Vitruvius Pollio Marcus) i Mumforda svet se fantastično izmenio u smislu stepena civilizacije. Međutim, u pogledu nekih osnovnih shvatanja arhitekture i umetnosti razlike su mnogo manje. Pogledajmo u tom smislu Vitruvijevu kategorizaciju kriterijuma u arhitekturi od kojih najveći broj i danas poseduje životvornost. Evo te skale svijstava, koju Vitruvije iznosi u svom traktatu o arhitekturi: pogodnost namene, izgled zgrade, ekonomska pogodnost, estetska svrha (euritmija), odnos delova prema celini, besprekornost izvođenja.

U našem daljem izlaganju zadržaćemo pažnju na jednom broju kriterijuma koji su grupisani u nekoliko srodnih grupa:

  • Svrsishodnost, društvena opravdanost i utilitarnost dela.
  • Funkcionalnost, racionalnost, strukturalna logika i upotrebna vrednost objekta.
  • Celovitost, integritet i jedinstvo koncepcije.
  • Čovekomernost, humanitarna umetnost i psihološka svojstva prostora.
  • Neposrednost, originalnost i autentičnost izraza.

Data kategorizacija je više jedan od mogućih primera nego obrazac za konkretnu primenu u postupku valorizacije. Navedene kriterijume valja, stoga, shvatiti kao sasvim promenljiv i ograničen registar, možda i neophodan, ali, svakako, i ne dovoljnih uslova, koje razmatrano delo, kao predmet valorizacije, mora zadovoljiti.

KRITICIZAM U ARHITEKTURI - Stav prema arhitektonskim pokretima, delima i projektima koji analitički i sa neophodnom distancom razmatra njihove sadržaje, uticaje i promene. Kriticizam se uvek javljao u začetku novih arh. pokreta, kao reakcija na njihov novi neposredan sdržaj i kao kontraargumentacija novim shvatanjima i stavovima u periodu dok nove ideje nisu postale prihvaćene od arhitektonskog establišmenta. Na nesreću, kriticizam je najčešće donosio sobom snažnu negaciju novih ideja na koji način je delovao kontraproduktivno, regresivno. Kriticizam u arhitekturi treba razlikovati od arhitektonske kritike, koja najčešće ima konstruktivan i progresivan karakter.

KRITIČKI REGIONALIZAM - Strategija da se dostigne humanija arhitektura u svetlu univerzalno posmatranih apstrakcija i internacionalnih klišea. Termin su skovali A. Tzonis i L. Lefaivre 1981 godine, a bio je usvojen nakon kritika Kenneth Frampton-a koji je tvrdio da arhitekti treba da traže regionalne varijacije za svoje građevine umesto da nastavljaju da projektuju u stilu globalne uniformnosti, upotrebljavajući “konzumerističku ikonografiju, čineći maskaradu od kulture”, a takođe, treba da “izgrade uticaj” univerzalne civilizacije sa temama koje su preuzete indirektno iz individualnih "osobenosti posebnih mesta”. Dok prihvata opasnosti industrijalizacije i tehnologije, on ne zastupa preporode bilo velikih istorijskih stilova ili skromnijih vernakularnih tipova građevina. U suštini, on je video dekonstrukciju globalnog modernizma, kritikovanog od strane post modernizma zbog redukovanja arhitekture na puki “komunikativni ili instrumentalni znak” i predlagao je uvođenje tuđih paradigmi u domorodački genius loci. Citirao je rad Aalto-a i Utzon-a kao primere kritičnog regionalizma u kojem su lokalno i opšte sintetizovani u jedno.

KRIVICA TEHNOLOGIJE - Ekološki ekvilibrijum je istorijski prevaziđeno stanje i u prirodnom i u socio-ekonomskom ekološkom sistemu. Osnovno kretanje vezano za ekološki ekvilibrijum je njegovo stalno narušavanje i napori prirode, s jedne strane i društva, s druge strane, da uspostave bar neke ili bar na nekom nivou balanse.
Dva su kompleksa “udara” na prirodnu sredinu: A) degradacija sredine zagađivanjem, kongestijom i bukom i B) uništavanje prirodnih izvora.

A. Na degradaciju prirodne sredine utiču tri procesa: zagađenje vode, vazduha i zemljišta, kongestija u prostoru i buka.
Na indeks oštećenja sredine utiče: 1) obim stanovništva, 2) proizvodnja ili potrošnja po stanovniku i 3) suma polutanata izrazena u jedinici proizvodnje ili potrošnje. Druga manifestacija degradacije sredine je kongestija u prostoru. Pojavni oblici jesu: 1) povećanje gustine stanovništva, 2) povećanje saobraćajne zagušenosti, 3) izraženi konkurentski odnosi u zauzimanju zemljišta, 4) porast neproduktivnog korišćenja zamljišta.

B. Drugi kompleks udara na prirodnu sredinu je uništavanje prirodnih izvora. Erozija zemljišta prouzrokovana narušavanjem prirodnih ciklusa i spoljnim tehnološkim uticajima, prekomerna neregenerativna eksploatacija prirodnog bogatstva prouzrokovana potrebama rastuće populacije i profiterskom ekonomijom, nepoznavanje specifičnog ekološkog zakona nepredviđenih posledica tehničkog razvoja itd., samo su neke, značajnije, manifestacije “drugog udara” na prirodni ekološki sistem.

KROJNI PLAN, PLAN KROJENJA (nem. Werksatz) - Radionički plan, crtež jedne drvene krovne konstrukcije koji sadrzi: 1. gredni plan. Plan postavke greda (vertikalnih i horizontalnih), koji prikazuje tip i vrstu drvene krovne konstrukcije, kao i način vezivanja greda te konstrukcije. 2. plan rogova. Shema koja prikazuje dimenzije i raspored rogova na grednoj konstrukciji jednog drvenog krova.

KROVNA NADGRADNJA (nem. Dachaufbauten) - Izgradnja krova nad nekom građevinom tako da je i krovni prostor u funkciji objekta (stanovanje, rad i sl.). Najčešća k.n. je podizanje potkrovlja, prostora za stanovanje ili rad, koji se nalazi neposredno ispod krovne konstrukcije. Veoma popularna krovna nadgradnja je mansarda, podignuta krovna konstrukcija na taj način da bi se obezbedilo postavljanje visokih prozora. Penthaus takođe predstavlja vid krovne nadgradnje, gde se podize reprezentativna stambena jedinica na ravnom krovu, postavljena na zabate susednih zgrada.

KROVNA TERASA (Zgr.)-  1. Blago nagnuta, skoro horizontalna krovna površina sa podom i ogradom. Noseća konstrukcija najčešće se izvodi kao tavanica od armiranog betona. Mora imati izolaciju protiv vlage i termičku izolaciju za zaštitu prostorija poslednjeg sprata. Pod je od asfalta, cementnog maltera, teraca, cementnih ili keramičkih pločica. 2. Naziv za ravan krov koji je tako izveden da je prohodan i ima funkciju terase. Ravan krov u funkciji krovne terase poznat je još u doba Starog Egipta, Vavilona i Asirije. Poznati su takozvani Semiramidini vrtovi, koji su se nalazili na sistemu krovnih terasa. U antičkoj Grčkoj, stambeni objekti su takođe građeni tako da su na svom ravnom krovu imali krovne terase. U modernoj arhitekturi, krovnoj terasi je poklanjana izuzetna pažnja. Le Corbusier je u arhitekturu uveo pojam krovne terase kao "pete fasade" jedne građevine, smestivši na nju obilje sadržaja: vrt, igralište, bazen i dr. Projektovanje terasastih kuća značilo je primenu krovnih terasa u organizaciji stambenih objekata. U savremenoj arhitekturi, krovne terase se koriste za različite funkcije: sportske terene, tenis, košarkaške terene, kao vrtne površine, za bazene, penthouse, parking mesta i dr.

KRUG BOJA (engl. colour circle, colour wheel) - Uobičajeni način postavke primarnih boja (plava, crvena i žuta) i njihovih osnovnih mešavina – sekundarnih boja (narandžasta, zelena i ljubičasta) da bi se dobio osnov za njihovu sistematizaciju. Boje koje se u krugu nalaze direktno nasuprot jedna drugoj, nazivaju se komplementarne boje, a deo kruga boja između dve primarne boje analognim bojama.

KUĆA BUDUĆNOSTI (engl. House of the Future) - Pojam koji označava projekte i arh. studije za kuću koja ima karakteristike onakve kakve bi trebalo da ima kuća u bliskoj budućnosti. K.b. često predstavlja značajan koncepcijski pomak u odnosu na vreme svog nastanka i pokazuje moguć pravac razvoja kuće.

KUĆA NA UGLU - Česta tema i čest motiv u arhitekturi, naročito u gradskoj arhitekturi. Predstavlja rešavanje problema ugla jednog bloka putem rešavanja dispozicije masa i fasade kuće koja se tu nalazi. Kao likovno – arhitektonski motiv, kuća na uglu uvek je bila problem koji je privlačio projektante da se njime bave. U srednjovekovnoj arhitekturi pronalazimo rešavanje problema ugla podizanjem ugaone kule – kule okrugle osnove na uglu građevine (v. Donžon). Ovakvo rešenje nastalo je iz uslova odbrane utvrđenja ili utvrđene kuće, da bi kasnije prešlo u estetske karakteristike objekta. Barok ugao kuće često rešava povlačenjem fasade u odnosu na liniju ulice, ostvarujući na taj način različite forme pjaceta i niša u kojima su smeštene fontane, česme ili skulpture.

Sa modernom arhitekturom i modernim urbanizmom izbačena je ulica kao urbanistička forma, a sa njenim nestankom nestalo je i tretiranje problema kuće na uglu. Nastankom post moderne arhitekture i povratkom istorijske arhitektonske tradicije, problem kuće na uglu ponovo je aktuelizovan. Danas je ovaj problem izvor inspiracije mnogih arhitekata, koji ga rešavaju na različite načine: povlačenjem, usecanjem, nadgradnjom, rotacijom ose objekta na uglu, formiranjem pjacete, postavljanjem ugaonog ulaza u objekat i dr. Gotovo da nema savremenog arhitekte koji se nije bavio problemom kuće na uglu.

KUĆA ROBOT - Koncepcija kuće koja predstavvja strukturu za stanovanje podignutu u vidu ogromnog robota, visoke tehnologije, sa ugrađenim programima zadovoljavanja svih mogućih potreba njegovih stanovnika. Poznati modeli k.r. prikazani su na Svetskoj izlozbi Expo 70 u Osaki, koje je projektovao Arata Isosaki (modeli RK i RM).

KUĆA SKULPTURA - Naziv za kuću koja je izvedena upotrebom skulptorskih principa, poput ogromnog skulptorskog dela.

KUĆA ZA KONTEMPLACIJU - Pojam se vezuje za nadrealističku arhitekturu kuće skulpture Hermana Finsterleina iz 1920.g. koja je trebalo da bude izgrađena kao mermerna piramida, na vrhu pokrivena sferom od ružičaste majolike, sa prozorima napravljenim od zadimljenog kvarca.

KUĆA, DOM - Predstavlja pojam u najpotpunijem smislu reči za privatne prostore koje nalazimo u običnom urbanom nivou. K. nas prima u sebe, unutra i zadovoljava našu potrebu da znamo kuda spadamo - da imamo svoje boravište. Međutim, ima i k. javnog karaktera. Drugim rečima, koncept “doma”, “kuće” ili “stana” može imati različite stupnjeve. Neki oblici življenja doista pridaju prvenstveni značaj zajedničkoj, javnoj životnoj sredini; tu stanovnici stanuju zajedno, kao jedna velika skupina, dok je na drugom mestu porodična kuća osnovni element čovekovog stanovanja. U oba slučaja dolazi do svog punog izražaja fundamentalna funkcija stanovanja. Heidegger o tome kaze: “Šta to znači kad kažemo graditi?” Stara nemačka reč za građenje je glasila “buan” i značila je “stanovati”, što znači ostajati, boraviti... Nemačka reč “bin” (sam) dolazi od stare reči graditi, tako da izrazi “ja sam” ili “ti si” znače “ja stanujem”, “ti stanuješ“. Prema Heideggeru, stanovanje je osnovno načelo postojanja”, a kuća je njegovo sredstvo.

Prema tome, k. ostaje centralna pozornica ljudskog postojanja, ona je mesto u kome dete uči da shvati svoje postojanje u svetu, mesto iz kojeg čovek polazi i kojem se vraća. Struktura k. je primarno struktur mesta, ali k. kao takva ima i svoju unutršnju strukturu koje se deli i diferencira na više podređenih mesta i povezujućih puteva. U k. se razvijaju višestruke aktivnosti, a njihova koordinirana ukupnost izrazava oblik zivota u njoj. Gledajući uopšteno, k. predstavlja, fizički, konstrukciju zgrade - stana, ali ona sadrži i svoje vrlo sadržajne psihičke aspekte. Ona se zamišlja kao sistem osmišljenih delatnosti, konkretizovanih kao prostor koji sadrzi mesta raznolike prirode. Kada je Alberti k. nazvao “malim gradom”, on je verovatno to rekao zato što je osećao da mi stanujemo i u gradu, a ne samo u k. i da elementi prostora opredeljuju oboje. Međutim, ta analogija ne vazi u potpunosti. Grad prvenstveno zivi svojim ulicama, dok je k. funkcija mesta.

KUĆNI STIL, HOUSE STYLE (engl.) - Pojam u dizajnu, koji označuje protezanje i prmenu konstantnih stilskih oznaka ne samo na sve proizvode jedne firme već i na transportnu i prodajnu ambalažu, te na sva njena popratna propagandna sredstva počevši od listovnog papira do zaštitnog znaka.

KUĆNI ZNAK (nem. Hausmarke) - Figurativni ili geometrijski simbol raspoznavanja jedne kuće, u prvo vreme postavljan na površinu ključnog kamena na nadvratniku ulaznog portala. Na osnovu kućnog znaka nekada su davani nazivi pojedinim kućama (kučno ime, na pr. "kod labuda"), čak i u slučajevima kad te kuće nisu bile gostionice. Kućni znak je preteča današnjem kućnom broju.

KULPOZNA ARHITEKTURA (nlat. culposus grešan, kriv) - Naziv za arhitekturu koja ne sadrži opšte arhitektonske principe, već je sagrađena nasuprot njih. Takođe, pojam se odnosi na svetovnu arhitekturu, nasuprot crkvenoj.

KULTURA STANOVANJA - Naziv za skup normi, standarda, načina ponašanja u jednoj stambenoj zajednici ili stambenoj jedinici, koje određuju čovekov odnos prema prostoru, drugim stanovnicima i korisnicima tog prorstora, aktivno učestvujući u njemu. Mozemo govoriti o k.s. kao urbanoj kulturi, kulturi stanovanja na selu, u gradu, o kulturi stanovanja u individualnom stambenom objektu u kolektivnoj stambenoj zgradi. Takođe, možemo govoriti o tradicionalnim kulturama stanovanja, vezanih za pojedina područja i različite vremenske epohe, kao na pr. k.s. u preistorijskim kulturama, antičkim kulturama, srednjem veku, k.s. u doba renesanse ili o savremenoj k.s. K.s. danas predtsavlja značajno razvijen sistem normi koje određuju ponašanje pojedinca i grupa u jednoj stambenoj zajednici. Na k.s. utiču spoljašnji uslovi: razvijenost infrastrukture, opšti nivo standarda i kvalitet života uopšte.

KULTURNI KONTEKST I ARHITEKTURA - U savremenom smislu pojma, predstavlja arhitekturu koja je neposredno i neodvojivo vezana za kulturni kontekst – tradiciju, istoriju, filozofiju, sociologiju jednog područja na kojem se gradi. Postoje mnogobrojni pravci koji se okreću ka arhitekturi u njenom kulturnom kontekstu, a među njima su najkarakterističniji: vernalkularna arhitektura, tradicionalna arhitektura, folklorna arhitektura, arhitektura istorijskih stilova, klasična arhitektura i dr. U savremenom smislu, postoje mnogobrojni pokušaji projektovanja i gradnje arhitekture vezane za kulturni kontekst: Među najznačajnijim predstavnicima povog pokreta, ubrajaju se David Lea, Gianni Pattena; Hans Hollein sa “Vulcania”, European Center of Volcanism, St. Ours-les-Roches, Auvergne, France (1994-2001), Municipal Museum Abteiberg, Moenchengladbach, Nemačka (1972-82); grupa SITE, “Forest Building”, Richmond, Virginia, SAD (1980), “Rainforest Showroom”, SITE, Hialeah, Florida, SAD (1979), “Avenue Five”, World Expo, Seville, Španija (1992), Museum od Islamic Arts, Doha, Qatar (1997); David Arkin, “Mary, Star of the Sea Church”, Gualala, California, SAD (1995); Van den Ryn Architects, Real Goods Solar Living Centar, Hopland, California, SAD (1996); Fay Jones and Associates, Thorncrown Chapel, Eureka springs, Arkansas, SAD (1979-80); Antoine Predock, Rio Grande Nature Center, Albuquerque, New Mexico, SAD (1982); Renzo Piano, Jean-Marie Tjibaou Cultural Center, Noumea, New Caledonia (1992-98).

KURVATURA (od lat., ital. curva: krivina, luk, pregib, nem. Kurvatur, engl. curvature) - V. Zakrivljenost. Prevoj, savijanje, zakrivljenost. 1. Jedva primetno, mada za ukupnu celovito proporcionalnu pojavu građevine veoma značajno zakrivljenje osnovnih horizontalnih linija neke građevine (stilobat, grede itd.), najčešće kod antičkog hrama. 2. Zakrivljena osnovna projekcija svodnih rebara, poglavito u periodu kasne gotike.

KVADRATNI RASTER - Naziv za raster koji čini mreža sa kvadratnim poljima. Kvadratni raster predstavlja raster koji je formiran od mreze kvadrata. Njega srećemo još kod Egipćana (nekropola u Tebi, hatorski kapitel) u obliku mreže od 6x9 kvadrata. U ital. renes., k.r. primenjuje Cesariano, a u franc. renes. Filibert Delorme, na crtežima klasičnih redova arh. Takođe, srećemo primere kad je k.r. istovremeno i modularna mreža.

KVADRATURA U ARHITEKTURI (od lat. ital. quadratura, nem. Quadratur, engl. quadratura) - 1. Pojam predstavlja proporcioni ključ za određivanje odnosa masa delova jedne građevine postavljenih jedan iznad drugog i u međusobnim odnosima delova građevine, u odnosu na ukupnu građevinu i njene ukupne proporcije. V. Proporcije.

Kvadratura je srednjev. sistem proporcionisanja koga nalazimo u horizontalnim i vertikalnim projekcijama rom. i got. građevina, više kao konstrukcioni princip. K. je veoma jednostavan sistem izdvajanja dimenzija iz polazne slike proporcija, kvadrata ili osmougaonika na način kako su to radili stari kamenoresci i graditelji. Odnos strane i dijagonale kvadratnog korena broja 2 kvadrata javlja se u raznim kombinacijama u delima graditelja sred. v. i nesumnjivo ima opštu primenu. Jedna od tema je pravougaonik 1: koren iz 2, koji deljenjem na polovine zadržava osnovnu proporcijsku osobinu.

KVADRIPARTITAN - Načinjen iz četiri dela, iz četiri celine.

KVADRIPARTITNA OSNOVA - Osnova jednog arhitektonskog objekta koja je projektovana iz četiri kompoziciono, funkcionalno i konstruktivno zasebne celine.

KVALITATIVNO U ARHITEKTURI - Naziv za osobinu jedne arhitekture, suštinu, kakvoću forme jednog arhitektonskog objekta.

KVALITET PROSTORA - Teškoće oko ovog pojma uvek rastu, jer se on ne može odvajati od njegovog neposrednog korisnika, za koga savremeni filozof veli: “moderni čovek sve manje ima smisla za jednostavne životne vrednosti ..u stvari, preokupiranost sredstvima ubija radost u životu i svaku kreativnu spontanost”. No, i ovaj današnji korisnik koji prema svome uverenju, živi u “poređanim kućama”, u kavezima, itd., kao i njegovi preci u svim vremenima urbanizacije, iskazivali su svoje nezadovoljstvo životnim ambijentom. Fizička i psihička skučenost korisnika, sa različitim posledicama pojedinačnog, pa i grupnog ispoljavanja, postali su predmet ispitivanja mnogih disciplina. Samo njihovo stanje izazivalo je potrebu trazenja boljih modela, nekog boljeg i organizovanijeg društva od Roberta Owen-a do Martina Heidegger-a u Evropi, pri čemu se ni jedan od ovih teorijski pristupa nije mogao osloboditi ograničenja postavljenog sistema, ili su na biblijski način razvijali svoj san o mnogo moći sa malo sredstava.

Da se u okviru arh. ovaj pojam razume, objasni, potrebno je da se izjasni o sledećem:

  1. da li priznajemo potrebu najšireg područja rada za definiciju pojma i njegovih kvaliteta u čijem delovanju se arh. uočava kao deo svih dejstvujućih polja;
  2. da li želimo izmenu dosadašnjeg načina proučavanja ovog problema;
  3. da li se možemo kloniti uobičajenog amaterizma, gde disciplinarna pitanja pokušavamo rešavati zadiranjem u druga disciplinarna polja.

Ima više odgovora u određivanju pojma kvaliteta prostora, pre svega stanovanja, koji predstavljaju sledeća stanovišta:

  1. Da se prostor, posebno prostor stanovanja ne razlikuje od bilo kog drugog društvenog prostora. Tako se kavlitet, priznat u opštem problemu, razvoju prostora moze jednostavno smatrati i kvalitetom stanovanja. Tu se pod njim podrazumeva broj i odnos sfera delovanja u grupisanim delatnostima, čime se omogućavaju predviđena i sva promenljiva opštenja u budućoj sredini. Procenjuje se njegova delatna strana, forma i smisao - uspešnost zahvaćenog prostora i svi njegovi stepeni uključivanja; smisao njegovog postojanja odmeravamo količinom promenljivih polozaja, rasporeda u celokupnoj sredini, prema hijerarhijskim uslovima sredine.
  2. Problem teritorije u najširem smislu i posebno kao gradska, odnosno, seoska. Sve društvene akcije što izazivaju pokretljivost na ovim teritorijama, u smislu organizovanog prostora čine da se poremeti osnovna ravnoteža prema prirodnoj sredini - do ukidanja tog osnova - to se dešava, u jednom slučaju njenim napuštanjem i u drugom, da grupisanje ljudi i sredstava na takvoj teritoriji pređe sve, razvojem utvrđene granice. Širenbjem gradskih teritorija vrše se takvi utcaji na nju, da se posledice ovoga pažaju u nepremostivim problemima u budućnosti.
  3. Raskorak razvoja stana i stanovanja javlja se prvenstveno kao posledica društvene efikasnosti - teznje za postizanjem sve većeg broja jedinica; u postupku vrši podelu rada između prostora u velikom i malo; ova granica je veoma čvrsta, čime su ukinute sve mogućnosti za ispitivanje, predviđanje i drugih potrebnih mesta za opštenje pojedinaca i grupa. Ta granica je istovremeno ukočila i razvoj samih jedinica.

KVALITET SREDINE - Iskazuje se prvenstveno odnosima individualne i kolektivne sfere, to su mogućnosti da korisnik ova svoja dva polarna stava u prostoru zadovolji i da među njima bude obezbeđen čitav niz prelaznih oblika. Ovaj se utvrđuje na svim nivoima obuhvatajući delovanje individue, porodice i raznih vrsta kolektivnog opštenja. Površine su prema individui ili kolektivu strogo ili delimično podeljene uz mogućnosti i međusobnog prodiranja, zamenjivanja i sl. Ako nešto u ovom pravcu možemo označiti kao humano, onda je to svakako baš, kakve i koje sve pojave individualnog i kolektivnog ispoljavanja predviđamo ili kako je to S. Giedion formulisao: “pravo pojedinca i pravo zajednice međusobno se uslovljavaju”.

KVANTITATIVNO U ARHITEKTURI - Osobina arhitekture obzirom na količinu, veličinu, merljivost prostora i prostornih elemenata.

KVINTA U ARHITEKTURI - Kvinta, kao interval C:G (broj titraja 256:384), sa svojim odnosom = 2:3 odgovara grubom odnosu stupnjevanja niza zlatnog preseka koji počinje sa 1. U građevinskim merama ona odgovara: 500 : 750 ili 50 : 75; 1.000 : 1.500 – 100 : 150 itd.

LABEL, LEJBL (engl.):

  1. U današnjem smislu eči, etiketa, nalepnica na kojoj se nalazi ime proizvođača, opis proizvoda i uputstvo za upotrebu.
  2. Traka ili svitak sa posvetom.
  3. Vrsta ornamentalnog pervaza u vidu pravougaone okapnice.
  4. Pokrivni profil u kasnoj gotičkoj perpendikularnij i tudorskoj arhitekturi, koji se horizontalno proteže iznad topa zidnog otvora, okrećući se u krajnjim tačkama na dole pod uglom od 900, završavajući se na mestima koja se nazivalu label-stops. Često vrlo razrađeno dekorativno ornamentisan. Dok se termin primenjuje za rektangularne kapljičaste profile (koji često formiraju spanrele između donjeg četvorocentričnog ili tjudorskog luka i labele), takodđ se može primenjivati i za određene zakrivljene pokrivne profile.
  5. Rektangularan tablet, uokviren ili ravan, sa klinasto oblikovanim ispadima sa suprotnih strana, čest u neoklasičnoj arhitekturi, ali sa poreklom u romanskoj arhitekturi, gde je upotrebljavan za inskripcije.

LAKA GRADNJA, LAKA MONTAŽNA GRADNJA - Građevinski konstruktivni sistem koji uključuje elemente za gradnju koji su laki za manipulaciju jer ne traže upotrebu dizalice ili krana. Elementi su takođe laki za montažu, jer ne iziskuju upotrebu mašina niti posebnih alata. Laka gradnja je laka u pravom smislu reči, mada to nije značenje reči lak. Laka gradnja može da bude prefabrikovana gradnja ili gradnja na licu mesta. Često se laka gradnja odnosi na gradnju tavanice ili krovne konstrukcije, dok izradu temelja najčešće nije moguće izvesti u sistemu lake gradnje. Laka gradnja se može primeniti i prilikom izrade enterijera, putem upotrebe lakih drvenih ili gipsanih ploča za izradu zidova ili plafona. Kuće napravljene u lakoj gradnji zovu se barake ili drvene kuće ili su to jednostavno prefabrikovane kuće.

LAKAT - Naziv za osnovnu meru u graditeljstvu, antropomorfnog karaktera, proisteklu iz duzine ljudskog lakta. Prvi primeri upotrebe l. kao mere poznati su u periodu građ. starog Vavilona. Stari Egipćani svoje građevine mere narodnim ili kraljevskim laktom, 45cm i 52,5cm, ili 52,3-52,85cm po Laveru. L. u ruskom graditeljstvu iznosi 54cm, a tzv. manji lakat 38cm. Vitruvije l. naziva Cubitus. U periodu renes. susrećemo modularnu podelu gde je 1 lakat=6 palmi=24 digita.

LAMELA, URBANISTIČKA - U urbanističkom smislu, lamela je jedan objekat izdvojen od drugih posebnim ulazom i unutrašnjim komunikacijama. U jednom stambenom bloku, lamela je izdvojena stambena celina od drugih stambenih celina. Gradnja u fazama podrazumeva posebnu izradu objekata lamela u različitom vremenskom periodu.

LAMELNA GRADNJA - Podrazumeva izgradnju jedne urbanističke celine po lamelama.

LANDSCAPE ARHITEKTURA, PEJSAŽNA ARHITEKTURA - Naziv za arhitekturi, kod koje je predmet oblikovanja otvoreni prostor, vrt, bašta, park ili vrtno, parkovsko naselje. L.a. koristi elemente pejsaza za svoj izraz: slobodne površine, zatravnjene površine, brezuljke, habituse drveća, cveće, rečne tokove, jezerca, fontane, vodoskoke, zive ograde, ružičnjake, alpinarijume, oranzerije, staklene bašte, gazebo-e, senice, paviljone i druge arh. elemente.

LARPURLARISTIČKI FORMALIZAM - V. Larpurlarizam u arhitekturi. Predstavlja najomiljeniji primer rasprostiranja formalizma, a ispoljava se u primeni raznih istorizujućih stilskih motiva, predfabričkih proizvoda u gipsu, veštačkom kamenu, terakoti i metalu po vernim otiscima prvobitnih uzora u kamenu kojima se konstruktivni zidovi jednostavno izlepljuju, kao: vencima, zuboredima, karijatidama i atlantima, konzolama, kapitelima i zabatima, glavama ljudi, lavova i drugih životinja, vazama i motivima iz biljnog carstva. Sličnu vrstu formalizma predstavljaju fasade zgrada izrađene u imitaciji raznih stilova i uzora. Formalistička arh. maltera, malterskih surogata i predfabrikata daje jednom gradu preko fasada pojedinih zgrada lazan reprezentativni karakter.

LARPURLARIZAM U ARHITEKTURI (franc. l’art pour l’art: umetnost radi umetnosti) - Larpurlarizam je plod neprikosnovenosti akademizma. Na polju umetničkog stvaralaštva označuje onu vrstu delanja koja ne smera ni za kakvim funkcionalnim opravdanjem korišćenog dela i njegove svrhovitosti kao celine ili izvesnih njegovih detalja, već delo ili njegove elemente postavlja samo sebe radi, izričito u cilju produbljavanja umetničkih utisaka, tobože dubokih. POšto svoje proizvode smatra vrhuncem umetničKog kreiranja, l. predstavlja u stvari izraz umetnosti radi umetnosti, samom sebi svrhu, bez ikakve idejne ili sadrzajne podloge. Podudarnost ideje i sadrzajnosti malo kad je postignuta.

Larpurlarizam se u snažnoj meri ispoljava na polju arhitekture u kome unošenjem arhitektonskih, ornamentalnih i figuralnih ukrasa i dela u stvari nefunkcionalnih, izvodi pravi trijumf mrtvih kulisa i narativnih dodataka bez kojih može svako iole vrednije arhitektonsko delo da opstoji. Sami ti ukrasni elementi, naime, skoro redovno ne predstavljaju ni sami za sebe vrednosrt kao arhitektonska, ornamentalna ili figuralna plastika, a ukoliko je možda i predstavljaju, u većini slučajeva ne dolaze do izražaja. L. ima svoj plen ne samo u pogledu pojedinosti na građevinama zbog njihovih pozamašnih investicionih troškova, već i kod podizanja čitavih objekata, paviljona, mauzoleja, šturih kulisa u znaku totalnog dekorisanja bez ikakve funkcionalne uloge, gde njegovi proizvodi ne sluze nikakvoj stvarnoj potrebi.

LASSEZFAIRE (franc. ostaviti kakvim jeste) - Pojam koji je predstavljao bitan princip arh. i urban. u vreme romantizma, prema kojem je područje na kojem je vršena gradnja jedne kuće ili vile, ostavljeno u svom prirodnom stanju i karakteru divlje prirode, nedirnutog zelenila, sa što manje intervencija u parteru. Ovakav stav je proizašao kao reakcija ili negacija stava baroka koji je podrazumevao obrađenost i najmanjeg dela partera jednog objekta i predstavljao je preuređenost jednog terena. Takođe, pojam se koristi i u arhitektonskoj rekonstrukciji, kada se ostavljaju delovi prethodnog stanja jedne građevine u stanju u kakvom su zatečeni, da bi se ostvario kontrast ili da bi se pružila informacija o nekadašnjem izgledu građevine.

LATENTNE STRUKTURE - Naziv za skrivene, oku nedostupne predstave o jednoj urbanističkoj strukturi, koje ne mogu da budu viđene golim okom. Ovakve predstave nose snazan uticaj istorijskih perioda i ispoljavaju se prilikom rekonstrukcije i restauracije jedne urbane sredine.

LATERALAN (l. lateralis) - Bočni, pobočni, sa strane, sporedni; lateralni naslednici naslednici sa pobočne linije; lateralno srodstvo srodstvo po pobočnoj (ili: sporednoj) liniji.

LAVIRINT, ARHITEKTONSKI PROSTOR, LABIRINT (grč. laburintqoz) - Lavirint, u arhitektonskom smislu, je naziv za jedan arhitektonski prostor koji je načinjen u vrlo komplikovanoj shemi zidova i prolaza među njima, da je posetiocu izuzetno otežano snalaženje u njemu. Poznat je lavirint u antičkoj grčkoj mitologiji koji je vodio do mesta gde je živeo Minotaur koji je proždirao svoje žrtve izgubljene u njemu. Moguće je da je formu lavirint preneo iz forme ornamenta meandera, koji je opet nastao iz veoma zamršenog i komplikovanog toka reke Meander u Grčkoj. Osnova lavirinta često je primenjivana kod popločavanja podova antičkih rimskih palata, a zabeleženi su pokušaji projektovanja gradova u obliku lavirinta, koji je trebalo da onemogući i zbuni eventualnog osvajača. Kasnija upotreba lavirinta odnosila se na vrtnu arhitekturu, naročito u periodu baroka, gde su podizani lavirinti od žive ograde, koji su predstavljali mesta za razonodu šetača. Nobl šetači su se gubili u obilju prolaza lavirinta i tu ostajali satima tražeći izlaz. Mnogi lavirinti, građeni u vrtovima palata evropskih velikodostojnika i vladara, zadržali su se do danas.

LAŽNA ARHITEKTURA (nem. Scheinarchitektur) - Iluzionistički naslikana ili putem reljefa prikazana arhitektura, koja prostorno ne postoji. Laznu arh. pre svega pronalazimo kod crkvene gradnje u doba baroka, u vidu arhitektonskog slikarstva, gde ima karakteristike iluzionističkog produbljivanja ili proširenja prostora u kojem se nalazi.

LAŽNA FASADA (nem. Blendfassade) - Naziv za frontalnu fasadu jedne građevine, najčešće u periodu renesanse i baroka, koja ima svoju samostalnu prostornu kompoziciju, nezavisnu od kompozicije objekta građevine iza nje. L.f. su građene najčešće kod crkvenih objekata koje je trebalo da svojom pojavom načine veličanstvenim i monumentalnim, mada oni u unutrašnjosti to nisu bili. L.f. su građene velelepne, od plemenitih i skupocenih materijala, da bi dočarale raskoš i bogatstvo objekta iza njih. Međutim, ovaj princip arh. projektovanja je u modernoj arh. odbačen, kao neprirodan, lažan i neiskren pristup. Moderna arh. je naglašavala slobodno stojeću zgradu, kod koje su sve četiri fasade bile jednako tretirane.

Lažna fasada nekog arhitektonskog objekta, najčešće crkve, ne odražava unutrašnju formu tog objekta, niti konstruktivnu strukturu, već je izvedena potpuno samostalno, neovisno od građevine na kojoj se nalazi. L-f. je građena da bi zadovoljavala stilske i estetske karakteristike neke građevine i dala joj monumentalni karakter, bez obzira na stvarnu formu i njene stvarne dimenzije. Ukoliko posmatramo poprečni presek ovakve građevine i uporedimo ga sa fasadom, uočljivo je neslaganje ova dva gabarita. Čak i danas, u savremenoj arhitekturi, česti su primeri lažne fasade, najviše kod fasada tzv. "zid zavese", gde proporcije i fasadna podela često ne odgovaraju prostoru same građevine.

LAŽNA GRAĐEVINA (engl. sham) - Termin iz perioda XVIII veka za lažnu “ruinu” ili drugu građevinu podignutu samo radi efekta. Lažna gotika je naziv za “gotičke” građevine Batty Langley.

LEPTIROV PLAN (engl. butterfly plan) - Tip plana popularan za vreme perioda Arts and Crafts sa krilima koja se simetrično protežu pod uglom izvan centralnog korpusa arhitektonskog objekta, nalikujući na leptira.

LIBERALIZAM U ARHITEKTURI, LIBERALNA ARHITEKTURA - Način poimanja arhitekture, prvenstveno tokom procesa arh. projektovanja koji sadrži osnovne karakteristike slobodnog određivanja kako cilja objekta koji se želi postići, tako sredstava koja se koriste da bi se do njega došlo. L.a. u osnovi predstavlja nameru arhitekte ili njegovu viziju da pomogne drugima, uprkos njihovim željma, što u velikom broju slučajeva dovodi do krutih kompromisa.

LIBERTARIJANSKI ANARHIZAM U ARHITEKTURI, SLOBODNJAČKI ANARHIZAM U ARHITEKTURI - Pojem se vezuje za arhitektonske koncepte individualaca, koji nisu ni u kakvoj vezi sa poznatim ili tekućim arhitektonskim konceptima ili stilovima. Arhitekte libertarijanci sprovode svoje individualne koncepte na jedino njima znan način i predstavljaju ih publici često u njihovom neobičnom i nesvakidašnjem sjaju. Ovakva arhitektura oslobođena je svih stega i ograničenja i često donosi potpuno nova shvatanja prostora i čoveka u njemu. Jedan od začetnika libertarijanskog anarhizma bio je i Antoni Gaudi, a predstavnik ovog shvatanja poslednjih godina dvadesetog veka bio je Hundertwasser.

LICITACIJA - Nadmetanje putem direktnih ili ofertalnih ponuda za dobijanje posla oko izvršenja neke građevine. Kao podloga za obavljanje licitacije služi licitacioni elaborat koji obično sadrži: glavni projekat, predmer, cenovnikradovai predračun i opšte građevinske uslove i tehničke uslove.

LIFE CONDITIONING - Pojam je u urbanizam i arhitekturu uveo Cedric Price, kao tezu o određenju normi ponašanja, poznavanja veština i obučenosti i ideja o kojima se ne raspravlja jer se one ne dovode u sumnju. Predstavlja skup normi ponašanja u urbanom tkivu, u sadejstvu sa njim i njegovim zahtevima.

LIK, FORMA (lat. oblik) - Oblik, izgled, lik, spoljna strana. Takođe i naziv za objekt, pomoću kojeg se određenoj materiji daje oblik (na pr. naprava, negativ, kalup u koji se uliva metrijal u tečnom stanju: metal, vosak, plastika i dr.; željezni okvir, pomoću kojeg se u štamparstvu sastavlja stranica i sl. U umetnosti, metrijalna konkretizacije kompozicione zamisli, bitni element izraza uslovljen sadržajem; izgleg, u kojem se stvar ukazuje očima i svesti; sva sredstva umetničkog izražavanja. E. Claparede je definisao formu kao “autonomno jedinstvo koje manifestuje unutrašnji solidarnost i koje poseduje unutrašnje zakone”, a H. Focillon utvrđuje da “umetnik na neki način misli i oseća direktno u formama, kao što drugi osećaju rečima”.

LINEARAN (l. linearis) - Crtast, koji ima oblik linije ili crte; linearna jednačina mat. jednačina čija je nepoznata, odnosno nepoznate, na prvom stepenu; linearna taktika voj. način borbe sa rasporedom trupa u dugim linijama; linearni crtež crtež izrađen u linijama, tj. skica, nacrt, kontura.

LINEARAN CRTEŽ - Crtež kod kojeg je predmet prikazivanja izveden samo linijom, obrisom ili konturom, a bez senčenja. Najstarije je sredstvo lik izražavanja. U slikarstvu se kao linearnost obeležava onaj način izražavanja, koji daje prednost liniji, obrisu i površini.

LINEARNA PERSPEKTIVA - U linearnoj perspektivi, etimološki “jasno videti”-predmeti se na ravnoj površini predstavljaju onako kako izgledaju, nezavisno od njihovog stvarnog oblika i njihovih apsolutnih prostornih odnosa. Čitava slika ili čitav projekt važi samo za jednu tačku gledanja posmatrača.

LINEARNA ŠEMA, LINEARNA ŠEMA OSNOVE, LINEARNA ŠEMA FASADE - Naziv za prikaz osnove ili fasade jednog građ. objekta putem šematskog crteža osnovnih kontura objekta, odnosno, putem konturnih linija.

LINEARNE STRUKTURE - U arhitekturi, a najčešće u urbanizmu, predstavljaju čest postupak u formiranju arhitektonskog ili urbanog ambijenta gde kretanje i linearni saobraćajni sistemi određuju i samu morfologiju (Soria y Mata, Le Corbusier - Alzir, Park Hil u Šefildu, Tuluz le Miraj, Candillis/Josic/Woods, itd. U mnogim rešenjima oblika “gradskog zida” (Broek i Bakema za poldere, Tange za Skopje itd.) linearnosrt elemenata nije zasnovana samo na kretanju nego i na zatvaranju prostora i simboličnoj “zaštiti”. Treba reći da se linearne forme često kombinuju u radijalne, kako je rađeno na nekim primerima varijantnih studija i razvojnim analizama Vašingtona, ranijim projektma Comey-a za “zvezdast grad”.

LINIJA (lat. linea, engl. line, franc. ligne, nem. Linie, ital. linea) - 1. Crta, potez, pravac, niz, red, nit; mat. idealno prostiranje u dužinu, bez debljine i širine; u mat. geogr. ekvator; u genealogiji i nauci o nasledstvu: niz srodstava koji potiče od jednog zajedničkog praoca ili osnivača porodice (prava, pobočna, uzlazna, silazna linija); voj. taktički raspored trupa u dugačkom frontu i sa malom dubinom; stajaća vojska (sem garde); fig. pravac i načela kojih se čovek pridržava u životu (on je ostao na staroj liniji, tj. ostao je veran svojim načelima); takvo shvatanje nije na liniji = nije u skladu sa načelima, napr. stranke. 2. Crta, osnovno sredstvo izražavanja u crtežu, u arhitekturi, slikarstvu, vajarstvu i gotovo svim primenjenim umetnostima. Linijama se mogu likovno ostvariti najrazličitiji oblici figura i predmeta - bilo dvodimenzionalno, bilo kao privid prostornosti; one mogu izraziti i statičko stanje i pokret.

Po definiciji, linija je geometrijski niz kategorički definisanih tačaka. U stvari, linija je samo rezultat odnosa drugih geometrijskih kategorija - projekcija preseka površina. Tako je prava linija presek dveju ravni, a duž njena ograničena vrednost. Njena svostva su kontinualnost u kretanju uniformnost u svim tačkama i nepromenljivost u smeru. Ova svojstva prava linija prenosi i na oblike koje konstituiše, a preko ovih daje osnovni karakter delu. Snaga njene ekspresije sublimisana je u njenoj strogosti. Otuda su dela ortogonalne arhitekture i karakteristična baš po svojoj strogosti, uniformnosti i jednostavnosti koje joj nameće prisutnost i dominacija prave linije. “Prava linija je bogohulna. Prava linija nije stvaralačka nego reproduktivna. U njoj ne boravi božansko, duh čovečiji, nego lenja želja za lakoćom, odsustvo refleksije o mnoštvu”. To je stav negacije u odnosu na arhitekturu purizma i pravih linija, koji iskazuje Friedrich Hundertwasser.

Izlomljena linija nastaje naglom promenom smera kretanja. Ta naglost promene odrazava se i na delima arhitekture u kojima je dominantna prisutnost vrlo dinamičnih oblika izlomljene linije. Dela gotike su nastala u igri izlomljenih linija koje i daju osnovni karakter njene ekpresije. Kriva linija izražava određene zakonitosti kretanja tačke i bogatstvo svojih pojava predaje oblicima koje formira. Arhitektura krivih linija sugeriše pokret, simbolizuje zivost i optimizam. Barok, a naročito rokoko, predstavljaju vrhunac upotrebe i zloupotrebe krivih linija.

LINIJA HODA - Prave stepenice imaju na svakom mestu istu širinu gazišta. Kod zavojnih i zavojitih stepenica stepenice imaju klinast oblik, pa im je širina veća na spolljnoj a manja na unutrašnjoj strani stepenice. Širina stepenica se određuje na liniji hoda. linija hoda je zamišljena linija po kojoj se, uglavnom, najviše gazi po stepenicama. Kod pravih stepenica, pošto su stepenice po celoj dužini iste širine, ova linija označava samo pravac penjanja pa se crta u sredini. Međutim, kod klinastog oblika stepenica, tj. kod zavojnih i zavojitih stepenica, linija hoda označava liniju najpovoljnijeg hoda pa se na njoj i razmerava širina stepenica. Zbog toga njeno mesto ove ima naročiti značaj. Kod manjih širina kraka 90-100 cm linija hoda ide po sredini zavojnih stepenica, tj. na 45-50 cm od spoljne širine strane. Kod većih širina linija hoda je prema mišljenju nakih autora na 45-50 cm od spoljne širine strane, a prema drugima od unutrašnje uže strane. Bilo na koji način da se usvoji, potrebno je voditi računa da uži deo klinastih stepenica ne bude manji od 10 cm.

LINIJA TERENA - U uzdužnom profilu puta itd. linija koja predstavlja razvijen presek vertikalne ravni, povučene najčešće kroz osu puta, sa terenom. To je linija nepravilnog toka koja nam pokazuje konfiguraciju terena po osi puta i dr.

LINIJA, URBANISTIČKA - Urbanističke linije se ograničavaju samo na jasno linijski svedene uske “koridore” fizičkih struktura koje ne obuhvataju ili sasvim malo obuhvataju okolinu. Tipični model urbanističke linije predstavlja londonski Regent’s street.

LINIJE IZOHIPSE - Krive linije na kartama i planovima koje spajaju tačke istih visina.

LINIJSKI SISTEMI KONSTRUKCIJA - Ovi sistemi obično prenose opterećenje u ravni koja seče presek u jednoj od njegovih osa simetrije. Mnogo je opštije opterećenje koje leži u ma kojoj kosoj ravni. Opterećenje je raspoređeno duž ose sistema po određenom zakonu, kontinualno ili diskontinualno. Načelno, ono može biti bilo kog pravca i smera prema osi sistema. Proračun se sprovodi projektovanjem opterećenja na osu i uzimanjem ove i upravne komponente na osu sistema. Linijski sistemi imaju visinu i širinu nosača istog veličinskog reda; njegova je dužina znatna u odnosu na druge dve dimenzije.

LITERALIZAM, ARHITEKTONSKI - U arhitekturi, naziv za doslovnost, bukvalnost, zanemarivanje duha i duhovnog rada zbog krutog i slepog pridržavanja napisanog. Arhitektonski literalizam se javio prilikom vernog prenošenja opisa antičkih gradova i njihovog ugrađivanja u projekte i arhitektonske kompozicije uperiodu renesanse. Karakterističan je za prenošenje kanona antičkih uzora i njihovo ugrađivanje u klasicističku arhitekturu. Zadržao se sve do danas, kad je prisutan u vernom kopiranju principa postmoderne arhitekture i dizajna.

LIVING CITY (engl. grad koji živi) - Pojam grada kao živog organizma, grada situacija, koji pokazuje različite aktivnosti koje, međusobno spojene, kreiraju jedan događaj ili sistem koji je veći od zbira svojih delova. Pojam je nastao nakon izložbe grupe Archigram 1963.g. na kojoj je grupa pokazala trenutnost u urbanoj proizvodnji: grupa je prikupila slike bilo kojeg dela grada i prikazala ih kroz prihvaćenu pop - ikonografiju: astronauta, supermena robotmena i žene, ali ih je prikazala na način i sa porukom koja je bila nova za arhitekturu. Grad nije viđen kao arhitektura (hardware), već kao njegovi stanovnici, u njihovim dnevnim “situacijama” (software). Mada grupa Archigram ovom izložbom nije proizvela bilo kakav radikalan pomak, ono što je ipak uspela, bilo je postavljanje i širenje definicije onoga pod čim bi arhitekt mogao da smatra svoje poreklo, izvorište: posledice koje su međusobno povezane i koje na taj način proizvode bilo koju moguću situaciju.

LIVING CITY U URBANIZMU - Pojam je u urbanizam uveo Frank Lloyd Wright sa razmatranjem grada kao živog organizma, jedne organske celine. Living city nije samo "grad za život", on je i "grad koji živi". Grad je organizam koji se rađa i razvija se, menja se u skladu sa promenama društva, tehnologije ili promenama u zahtevima stanovništva. Upoređivanje grada sa živim organizmom datira iz davnih epoha. Stari Egipćani su smatrali gradove za žive organizme koji su se razvijali uporedo sa svojom majkom i maticom – rekom Nil. Stari Etrurci svoje gradove osnivaju u ceremoniji rađanja, poput ceremonije izrastanja jednog živog organizma. Mnogi paganski kultovi smatrali su majku Zemlju za praizvor svih gradova – živih bića, koja se rađaju, rastu i umiru.

LOFT (engl. potkrovlje, galerija u crkvi, golubarnik, golubinjak) - 1. Naziv za stambenu jedinicu u potkrovlju ili u gornjoj etaži jednog objekta. Takođe, stambeni prostor koji ima karakteristike hale, odnosno, prostora velike zapremine. Loft je prostor nalik hali, visokih plafona i jednostavne prostorne organizacije. U gradskom tkivu, moguće je dobiti prostor lofta rekonstrukcijom prostora jednog magacina ili fabričke hale. Loft je pogodan za atelje, slikarsku ili vajarsku radionicu. U principu, to je često stambeno – radni prostor. 2. Uzdignuta platforma, ili galerija unutar velike sobe ili hola, kao što je excuborium ili stražarski loft (kao na pr. u opatiji St. Alban-a, Hertfordshire). Takođe, poznat je i orguljni loft u crkvi.

LOGIČKA TRADICIJA U ARHITEKTURI (engl. logical tradition) - Pojam je u arh. uveo Charles Jencks a predstavlja arh. zasnovanu na strukturnoj, konstruktivnoj, funkcionlnoj logici. Najbliži shvatanju arhitekture u smislu njene logičke tradicije, bili su japanski metabolisti: Kenzo Tange (paviljon Expo 70, Osaka), Kiyonari Kikutake (Landmark tower, Expo 70, Osaka), Kisho Kurokawa (Takara Beautilion, Expo 70, Osaka), zatim Peter Cook (Montreal Tower projekt, 1964.g.), Buckminster Fuller (Union Tank Car Company, Louisiana, 1958.), Pier Luigi Nervi, Ezra Ehrenkrantz i dr.

LOGO (od grč. logoz razum, govor) - U dizajnu, u lingvističkom ili grafičkom smislu, naziv jedne kompanije, nekog proizvoda ili zaštitni karakteristični znak u nekoj marketinškoj kampanji. Logotip je grafički zaštitni znak imena jedne kompanije ili nekog proizvoda.

LOGOTIP - Naziv za ime jedne kompanije ili ime jednog proizvoda, patenta i sl., koje je zaštićeno i projektovano upotrebom posebne vrste slova, fontova, boja i sl. Logotip može da bude i opšti grafički znak, a može da sadrži jednu karakterističnu sliku: životinje, grafički simbol i sl. U tom smislu, govorimo o zaštitnom znaku ili grafičkom zaštitnom znaku.

LOKACIJA, ANALIZA LOKACIJE - Vreše se sledeće analize lokacije: analiza karakteristika lokacije, analiza specifičnosti lokacije, analiza ograničenja lokacije, prostorne mogućnosti lokacije, razvojne mogućnosti lokacije, analiza veze lokacije sa ostalim urbanim tkivom, analiza saobraćajnih veza, analiza vizura, snabdevenost lokacije, zelenilo na lokaciji, nasleđena gradnja na lokaciji i dr.

LOKACIJA, TEORIJA LOKACIJE - Autor prve opšte teorije lokacije bio je Alfred Weber. Pod značajnim uticajem (Tinena, Launharta, Rošera i Šeflea), Weber je stvorio teoriju o pet stratuma koji opredeljuju lokacione strukture. Prvi je poljoprivredni stratum koji proizvodi neophodna sredstva za opstanak. Ovaj stratum predstavlja geografsku osnovu za druge stratume. On predodređuje u prvoj instanci lokaciju primarnog industrijskog stratuma, koji proizvodi za poljoprivredni stratum. Primarni industrijski stratum služi kao potrošačko tržište sa sekundarni industrijski sytratum. Treći stratum se sastoji iz brojnih substratuma. Ova tri stratuma sačinjavaju srž, jezgro ekonomskog sistema. Četvrti stratum, centralni stratum je nezavisan od prva tri. Njega čine uprava i poslovni akteri sa organizacionim i menadžerskim funkcijama, zatim ljudi slobodnih profesija i sl. Peti stratum je centralni zavisni stratum, koji je vezan za prethodni stratum.Lokaciona struktura ovog stratuma je zavisna od snaga koje ga pokreću ili koče. Na primer, ako se poljoprivredni stratum prvi pojavi, formiranje gradova sa orijentacijomna industrijski razvoj zahteva restruktuiranje poljoprivredne proizvodnje.

U okvirima sadašnjih saznanjau teoriji lokacije, Weberovarazmišljanja deluju skromno. Ali, u periodu kada je među teoretičarima ekonomije, posebno onima u anglosaksonskoj školi, preovladavalo stanovište o prioritetu faktora vremena nad faktorom prostora u ekonomskom razvoju, njegov doprinos formiranju savremenog prostornog aspekta ekonomskog razvoja je nesumnjiv. Sledbenici Weberovi, naročito predstavnici teorije opšte ravnoteže, unose nove elemente u teoriju lokacije. Predel insistira na supstitutarnim elementima. Polazeći od pretpostavke da su sve lokacije fiksirane izuzev lokacije preduzeća, Predel smatra da orijentacija preduzeća prema periferiji dovodi do supstitucije između troškova rada i kapitala s jedne strane, i troškova korišćenja zemljišta, s druge. Mogućnosti supstitucije nalaze se među proizvodnim faktorima, a to su zemlja, rad i kapital, čije su mogućosti analitičkih kombinacija brojne. Englander, Vajgman i drugi stavljajući težište na transportnim troškovima kao činiocu lokacije, ispitivali su odnos između lokacije i promena. Olin proširuje ovaj princip na međuregionalni i međunacionalni promet.

Leš (Loesch) se smatra teoretičarem koji je prvi dao potpuni sistem opšte ravnoteže u kome su prikazani međuodnosi svih lokacija. Na toj osnovi je razvio svoju teoriju ekonomskih regiona. On nije konceptovao ekonomske regione na bazi mobilnosti faktora, postojanja tržišta, izvora sirovina i saobraćajnica. On je razvio strukturu regiona, u kojoj su u međuzavisnosti sve relevantne varijable.

Ajzard (Izard) za svoj doprinos teoriji lokacije kaže: “ U stvari, moj pristup je eklektički, jer proističe iz različitih elemenata različitih autora. Njegov je cilj da utvrdi principe za opštu teoriju putem svođenja bazičnih elemenata različitih lokacionih teorija u zajednički jednostavni izraz, započinjući od Veberove dogme.” Po Ajzardu opšta teorija lokacije i prostorna ekonomija obuhvataju ukupno prostorno područje ekonomskih aktivnosti, pri čemu se uzima u obzir geografska distribucija inputa i outputa i geografske varijacije u cenama i troškovima.

Huver (Hoover) smatra da je teorija lokacije podlozna promenama: menjaju se stavovi o kriterijumima lokacije pod uticajem tehnološkog razvoja i razvoja organizacionih institucija; menja se naučni instrumentarijum sticanja i proveravanja saznanja, itd.

Osnovne promene su:

  1. Izmenjeni su uslovi objektivne stvarnosti, finalni proizvodi i međuproizvodi su postali složeniji, povećan je broj alternativa za tehnologiju, brzina i raznovrsnost snabdevanja su odlučujući za tržište. Ova činjenica izaziva prenaglašavanje značaja lokacije.
  2. Velika je promena u raspolozivosti i troškovima različitih vrsta transportnih usluga, što utiče na lokaciju. Razvoj komunikacija olakšava mobilnost investicija i širenje nove tehnologije, ali je to povećalo opasnost od proizvoljnog odlučivanja za lokaciju.
  3. Promenjeni su “indeksi progresa”. Ljudi slobodnije biraju mesto stanovanja i mesto rada, a u zavisnosti od faktora kao što su: klima, kulturni nivo sredine, lepota.
  4. Faktor koji utiče na čitav niz lokacionih faktora je voda. Doskora je voda tretirana kao “svuda prisutan input”. Danas je aktuelan nedostatak čiste i hladne vode. Porast korišćenja vode u industriji, porast potrošnje u domaćinstvima, hemijsko i termalno zagađenje vodenih zaliha, učinili su da voda od zanemarljivog faktora postane jedan od najvaznijih faktora lokacije.

LOKACIONI ODNOSI - Opštu problematiku lokacionih odnosa najplastičnije je prikazao Loesch, svojim “trouglom odnosa” iz koga proizilaze i karakteristike i problematika lokacionog pristupa. Prva karakteristika lokacionog pristupa je u tome što je cilj lokacije humanizacija lokacije. Analiza svakog zakona lokacije posebno pokazuje da u osnovi svake zakonitosti, čak i bez obzira na društveno-ekonomski sistem, koji neosporno utiče na određene sadrzaje, se nalazi cilj - humana lokacija čoveka ili humanizacija lokacije čoveka.

Druga karakteristika lokacionog pristupa je prostorno vremenski kontinuum. On je dat kroz odnos dva dinamična faktora: proizvodnje i čoveka i jednog statičnog, prejudiciranog faktora - lokacije. Vremensko prostorni kontinuum podleze stalno uticajima aglomeracionih i deaglomeracionih faktora.

Najznačajniji su ekonomski aglomerativni i deaglomerativni faktori. Dva procesa obuhvataju ekonomske aglomerativne faktore: lokalizacija ekonomije i urbanizacija ekonomije. Među deaglomeracione faktore spadaju porst rente i urbanih troškova, porast troškova života i promene u ekološkom ekvilibrijumu naselja. Ovi faktori utiču da se najpre pojavi potreba za razmeštanjem industrijskih aktivnosti, zatim stambenih naselja, itd.

Treća karakteristikalokacionog pristupa je geografska distribucija input i output-a. Ona govori o mestu trećeg punkta - lokacije u datom sistemu odnosa. Lokacija je statična veličina, geografski data. Iz tog proizilazi pre svega nužnost da se čovek sa svojim aktivnostima prilagođava lokaciji. Čovek živi svuda gde može da radi, gde ima vode, gde mu klima odgovara. Međutim, lokacija nije jedna, njih ima onoliko koliko omogućava geografska struktura. Otuda se javlja i mogućnost izbora lokacije. Na izbor lokacije utiču, zakonitosti lokacije, posebne zakonitosti lokacije za industriju, za intraurbanu, za interurbanu lokaciju. Sa stanovišta regiona sve zakonitosti mogu da se svedu na dva osnovna zahteva: prvi je maksimiziranje napora i faktora u stvaranju određenog socijalnog output-a, i drugi je maksimiziranje socijalnog outputa uz datu sumu napora i faktora (inputa).

Suština lokacionog pristupa, koji proizlazi iz trougla odnosa, nalazi se u zahtevu za decentralizacijom aktivnosti i dekoncentracijom ljudi. Iz toga proističe i regionalni značaj lokacije. On može da se posmatra sa tri aspekta: 1. kao značaj za stanovništvo, 2. kao značaj za ekonomski razvoj i 3. kao značaj za regionalnu urbanizaciju.

LOKALAN (l. localis) - Mesni, prostorni; koji je udešen prema jednom mestu, koji odgovara potrebama ili prilikama jednog mesta i njegovog položaja, koji pripada jednom mestu, koji se nalazi ili upotrebljava u jednom mestu, koji ima važnosti samo za jedno mesto; lokalna vlast mesna vlast; lokalni list mesni list, tj. onaj koji se bavi poglavito prilikama mesta u kome izlazi; lokalni patriotizam ljubav prema zavičaju, u užem smislu, i svemu što je u njemu i što iz njega dolazi; lokalni saobraćaj unutrašnji saobraćaj jednog grada ili opštine.

LOKALITET (nl. localitis) - Mesto, predeo, kraj (s obzirom na njegove naročite prilike, njegov položaj i dr.).

LOKALIZACIJA (nl. localisatio) - Ograničenje na izvesno mesto, na uži prostor, napr. bolesti, požara, rata itd.; određenje mesta gde se nešto zbiva.

LOKALIZAM U ARHITEKTURI - Pojava stvaranja arhitektonskih elemenata i karakteristika gradnje specifičnih za lokalnu sredinu i kulturu, nastala iz osobina zatvorenosti jedne sredine i nemanja protoka informacija. Za srednjovekovnu stambenu arhitekturu uopšteno se može reći da je bila lokalistička.

LONGITUDINALAN (nl. longitudinalis) - Dužinski; koji se odnosi na dužinu, dužni; uzdužni; longitudinalni talasi fiz. uzdužni talasi, tj. talasi koji se prostiru u pravcu poremećaja ravnoteže delića elastične sredine (supr. transverzalan).

LONGITUDINALAN PLAN, DUGI PLAN (nem. Langbau) - Način gradnje objekta sa naglašenim poduznim pravcem, nasuprot centralnoj gradnji. Kod longitudinalnog plana dominira podužna osa.

LONGITUDINALNA GRAĐEVINA - Arhitektonski objekt kod kojega je glavni prostor formiran na taj način, da dimenzija njegove dužine bitno nadmašuje dimenziju širine. Kod toga je središnji prostor po pravilu izgrađen u okviru osnovne sheme plana pravougaonika. U užem smislu, pod pojmom l.g. podrazumeva se objekt bazilikalnog tipa, kod kojeg se unutrašnji prostor sastoji pretezno od jednog ili tri uzduzna broda.

Pojava l.g. tadira od preistorije. U suštini je koncepcija neolitskog megarona orijentisana u nizanju pristupa, pretprostora (zaštiđenog bočnim zidovima - antama) i glavnog prostora nastambe u longitudinalnom smislu. Isti karakter koncipiranja imaju prilazni popločani putevi koji vode do kultnih preistorijskih objekata. U okviru razvoja arh. starog Egipta izričiti longitudinalni karakter predstavlja kompozicija hrama, kod koje se u crescendu uz osnovni put kretanja nizu prostorni elementi prilaznog dromosa (flankiranog sfingama), peristila, hipostila i niza daljnjih prostorija sve do naosa. U ant. doba longitudinalni karakter imaju grč. stadion i pretežni deo tipoloških rešenja grč. hrama, od kojih najsavršeniji - peripteros - predstavlja jedinstveno harmoničnu kompoziciju orijentisanu prema doživljaju longitudinalnih odnosa i proporcija celog korpusa;. U sličnom smislu definisan je i rim. hram kao longitudinalna građevina. Rim. antika poznaje koncepcije tipične longitudinalne građevine namenjene javnim svrhama - bazilike - koja zbog potrebe prekrivanja što veće površine povećava svoju dimenziju u uzdužnom smislu (usled ograničene tehničke mogućnosti prektivanja prostora drvenom krovnom konstrukcijom); s tim u vezi bazilika dobija s vremenom tri broda od kojih je srednji povišen; ovo omogućuje izgradnju prozora za osvetljenje u zidovima srednjeg broda.

Posebno značenje dobija l.g. u doba razvoja starohrišćanske arh. U vezi s početnim razvojem liturgijskih funkcija kojima prisustvuju vernici, pogodovao je za sakralne svrhe longitudinalno orijentisan prostor bazilike s vizuelnim fokusom u apsidi (unutar koje se nalazi oltarska menza). Tako se u starohrišć. doba podiže niz bazilikalnih objekata jednako u ist. provincijama (crkva rođenja u Vitlejemu, bazilika u Turmaninu) kao i na Mediteranu (Sv. Petar - stari i Sv. Pavle, izvan zida u Rimu, S. Apollinare in Classe i S. Apolinare nuovo u Ravenni). Ranosrednjovek. arh. u srednjoj i zap. Evropi razvija takođe longitudinalan tip bazilike u doba Karolinga (St. Gallen) i romanike (crkve u Speyeru, Wormsu, Clunyju, Caenu). Bazilikalni tip sakralnih objekata dozivljava najširi zamah u doba gotike (katedrale u Chartresu, Reimsu, Amiensu, Strasbourgu, Kelnu, Beču, Pragu, Milanu). Nakon prevage centralnih objekata u doba renesanse (Bramanteova i Michelangelova koncepcija centralnog plana crkve Sv. Petra u Rimu), longitudinalni prostor ponovo dominira u doba baroka (Il Gesu u Rimu). Ovaj tip građevina zadržao se i u toku XIXv. U savremenoj arh. izgrađuju se longitudinalne građevine u slučaju kada to zahteva funkcija objekta.

LONGITUDINALNA OSA (nem. Laengsachse) - Osa, zamišljena linija osnove oko koje se prostire podužnom stranom neka građevina. Nasuprot longitudinalnoj osi razlikujemo poprečnu osu ili transverzalnu osu.

LOW - COST ARHITEKTURA (engl. sa malom cenom) - Naziv za niskobudzetnu arh. koja je projektovana sa ciljem masovne proizvodnje i zadovoljenja osnovnih zivotnih potreba najnizeg i nizeg srednjeg socijalnog sloja stanovništva. L.c.a. koristi velike proizvodne serije (mada nije obavezno), jeftine građ. materijale, jednostavne konstruktivne sisteme i jednostavne arh. forme. To je arh. koja je proistekla iz ograničenih, ali neophodnih potreba korisnika, pre nego iz namere i afirmacije projektanta. Primer l.c.a. predstavlja apartmansko naselje Bruchfeldstrasse, frankfurt, koje je 1926-8. podigao Ernst May.

LOW-TECH (engl.) - Antiteza high-tech, uključuje recikliranje materijala i komponenata i upotrebu tradicionalnih konstrukcija, insolacije i prirodnih sredstava grejanja i ventilacije. Low tech poznaje environmentalna oštećenja koje je prouzrokovala high-tech kroz nesputanu upotrebu resursa, a primenjuje se naročito u uslovima siromaštvom pogođenih područja, gde se naziva alternativnom, posrednom, pa čak ponekad i utopijanskom tehnologijom. Može da uključi novo korišćenje tradicionalnih izvora energije, kao na primer solarne energije ili upotrebu ljudskih otpadnih materijala za generisanje energije i poboljšanje plodnosti zemljišta.

LUČNA ARHITEKTURA - Arhitektura u kojoj su glavni konstruktivni sistem lukovi preko oslonaca i lučne tavanice. U oblikovanju se drži estetike lučne linije linije.

LUMEN (l. lux, lumen) - Svetlost, sjaj; fig. sjajna glava, velik duh; lumen naturale (l. lumen naturale) fil. prirodna svetlost, tj. prirodna, prvobitna, čoveku urođena moć saznavanja; fiz. jedinica svetlosne struje: svetlosna struja koju šalje u svima pravcima tačkast svetlosni izvor koji svetli jedinicom svetlosne jačine u prostorni ugao jedan.

LUMINIZAM (od lat. lumen svetlost) - Poseban način upotrebe boje i naglašavanja svetlosnih efekata. Pri tome se boja tretira kao nosilac kontrasta i izražajnosti u igri svetla i tame. U određemno smislu, l. je sinonim za clair-obscur (chiaroscuro).

LUMINOZNO U ARHITEKTURI - Svetla, sjajna, blistava, jasna arhitektura. Arhitektura jasnih formi, okupana u svetlosti. Pojam se takođe koristi da opiše sjajnu arhitektonsku ideju, jasnu, nadahnutu, dosada ne viđenu.

 

MAKETA (franc. maquette, engl. rough model i sketch model, nem. Modell, ital. macchietta) - Plastičan model, skica koja prikazuje jedan arh. objekt ili jednu urbanističku kompoziciju. Uopšteno, model od gipsa, drveta, kartona i sl., redovno u manjoj razmeri a po potrebi i obojen. Postoje sledeće m.: m. spomenika, m. arhitektonskog ansambla, m. projekta regulacione osnove, m. urbanističkog područja, m. pozorišne scene.

MAKROSTRUKTURA (gr. makroz l. structura sklop, sastav) - Građa i sastav nekog prirodnog objekta, napr. kamena, koji se mogu videti i prepoznati golim okom.

MALA GRAĐEVINSKA MERA – MGM, MALI GRAĐEVINSKI DELOVI - 1 MGM = mala građevinska mera = ¼ m = 250 mm = 25 cm. MGM/2 = 1/8 m = 125 mm = 12,5 cm. Male građevinske mere jesu najmanje građevinske mere koje služe za odmeravanje malih masovnih delova i za dalje deljenje dužina velikih građevinskih delova i drugog građevinskog materijala koji se drži na skladištu, a dimenzioniran je prema industrijskoj građevinskoj meri: IGM i IGM/2.

Prema MGM i MGM/2 određuju se mere za sve opeke, tavanične uloške, cementom vezano kamenje sa plovećem i drugim materijalima; zatim manje ploče od plovućca, ploče za podove, ploče za zidove, krovne ploče, ploče za pločnike itd. (uzimajući kod svih u obzir potrebne spojnice). Zatim: veličine svih prostorija u masovnim višespratnim zgradama, debljine zidova, veličine okna (dizala), ugrađeni ormani i pokućstvo, kuhinjski uređaji, kao što su štednjaci, praonici, hladnjaci itd. Na kraju: veličine prozora, vrata, kapija itd.

MALA SEKSTA U ARHITEKTURI - Mala seksta s intervalom E:C' (broj titraja 320:512) ima proporciju 5:8. Ona tačno odgovara, posle proporcije velike sekste = 3:5, sledećoj proporciji niza zlatnoga preseka koji počinje sa 1. Ovaj odnos, kako je već ranije spomenuto, je proporcija zlatnog preseka koja je uobičajena u građevinskoj praksi. V. Harmonija u arhitekturi.

MALA TERCA U ARHITEKTURI - Mala terca s intervalom A:C (broj titraja 426,7:512) ima jednostavnu proporciju 5:6, i odgovara s približnom za praksu upotrebivom tačnošću trougla II/4 koji je Drach upotrebljavao kao lik za proporcionisanje. V. Harmonija u arhitekturi.

MALE GRUPE - U arhitekturi, okupljanje u male grupe često se organizuje oko jednog manjeg zajedničkog slobodnog prostora da bi se zaokruženjem ovoga stvorio prostor podesan za prisnije kontakte između porodica ili stvorile mogućnosti za razvoj nekih od inicijalnih sadržaja života u zajedništvu, kao što su to, na pr. ranije bili voda, odbrana, zajednički rad, a sada naročito potreba za igrom dece i stvaranjem dobrih međusobnih odnosa i sl.

Male grupe u savremenoj stambenoj arh. često potsećaju na neke male američke hotele - odmarališta. U njima su oko centralne slobodne površina sa bazenom, grupisani u prizemlju i na spratu mali apartmani, koji se sastoje od dnevne sobe, sobe za spavanje, kupatila i kuhinje. Iste ugođaje, intimnost i bliskost, mogu da pruže i kratke slepe ulice. Takođe, male grupe mogu da budu upletene u tkivo grada ili naselja kao inicijani elementi za postavljanje hijerarhijskog sistema na više nivoe postepenim povećanjem zajedničkih sadržaja. Spajanje malih grupa kao mogućnost uspostavljanja jednog hijerarhijskog sistema na više nivoe, koji se postiže postepenim obogaćenjem zajedničkih sadržaja, čest je slučaj u savremenom stambenom mikrourbanizmu.

MALI ZAHVAT (nem. kleine Eingriff) - Pojam se vezuje za arhitekturu Adolfa Loosa, a kasnije i nekolicine arhitekata postmodernista, među kojima Borisa Podreccu. Sintagmu mali zahvat, Podrecca koristi da bi označio osnovnu ideju postmodernog arhitekturalnog zadatka. Objašnjenje te ideje je utoliko vaznije što, ostane li se na prvom pogledu, moze izgledati da ovde imamo posla sa unutrašnjom arhitekturom. Najpre se može utvrditi da je ideja malog zahvata usmerena na obezvređivanje jedne lažne alternative, nategnute između polova koje određuje tobože staro i ono novo, najčešće po tome što se tek razlikuje od prethodnog, na jednoj, i do-gradnje, na drugoj strani. Tehnika malog zahvata, kako kaže sam Podrecca, “omogućuje da se reaguje neposrednije i raznovrsnije, da se ispretura zbrinutost onog prošlog i dokopa specifičnog”. Na taj način obavlja se tih, mukotrpan rad zidanja, koje ne preuzima ljušturu jučerašnje episteme, niti ogoljava jezgro sutrašnje, već pazi da ono danas, u kojem su već, samo toga treba biti svestan, sadržani i ono juče i ono sutra.

Teorijska postavka malog zahvata, dakle, ima pre svega u vidu gradnju koja neguje arhitekturalno “rastinje”, ali i podizanje onih građevina koja kao novo-izrasle neće remetiti autentično nastajanje jednog grada (physis). Tako se značenje malog zahvata pokazuje kao plodonosnije, jer zahvata samo jezgro episteme, prepuštajući brigu o ljušturi životu samog jezgra, a po znači povesti, i zadržavajući za sebe brigu o pamćenju (mnemosyne) umetnosti, onako kako ga je razumeo Warburg, koji je na jednom mestu napisao: “Bogovi se kriju u detaljima.”

MALTERISANA ARHITEKTURA (nem. Putzarchitektur) - Geografski ograničena arhitektura, sa osnovnom karakteristikom malterisanja spoljnih površina arhitektonskog objekta, da bi se postigli estetski efekti, da bi se zaštitila konstrukcija objekta i obezbedila njegova bolja izolovanost. Malterisana arh. varira u zavisnosti od podneblja (Mediteranska arhitektura, Kontinentalna arhitektura) i načina gradnje (zidanje opekom, zidanje kamenom), pa sve do slobodno modelovanog štuko rada (štukatura).

MANASARA MERE – GRAĐEVINSKE MERE - Indusi su još u davnoj prošlosti bili odlični matematičari. Kako je poznato, oni su pronašli nulu i oblikovali naš današnji arapski brojčani sistem koji su Arapi od njih preuzeli. Sigurno nije slučaj da Indijci, kod odmeravanja svojih građevina, a naročito kod proporcionisanja svojih hramova, nisu pošli od dekadnog sistema, nego od oktavnog sistema, koji su na odlučnom mestu brojem 25 spojili s dekadnim, da onda opet nastave stupnjevanje oktava i kvarta. Mere ovog indijskog arhitektonskog sistema proporcija predstavljaju paralelu ranije opisanom sistemu građevinskih mera sa osnovnom merom od 1/8 m = 125 mm = 12,5 cm, odnosno 1,25 m, i ¼ m = 250 mm = 25 cm, odnosno 2,5 m.

U ovoj postavci se, ukopčavanjem broja 25 = 52, prekida stupnjevanje osmice i četvorke u svrhu da se mera »yava« = 12,5, odnosno mera »angula« = 50 opet pojave u višoj mesnoj vrednosti, u stvarnoj građevinskoj meri prijapathya hasta (53 = 125). Ovde nalazimo čudno poklapanje sa građevinskim merama, tj. isto spajanje stupnjevanja četvorke i osmice sa stupnjevanjem petice, odnosno sa decimalnim sistemom karakterističnim za sistem građevinskih mera, sa osnovnom merom 125, odnosno sa nizom prepolavljanja sa osnovicom 1.000.

Uzme li se, radi poređenja obaju sistema, za indijsku meru »prajapathya hasta« = 12,50 mm = 1,25 m = 1 GM, iznenadiće nas u sledećem stupnjevanju povezanost, koja se još praktično može meriti, pa sve do najveće jedinice za premeravanje Zemlje: 8 paramanu = 1 ratharenu = 0,025 mm (zrno prašine), 8 ratharenu = 1 valagra = 0,2 mm (debljina vlasi), 8 valagra = 1 uš = oko 1,6 mm (uš), 8 ušiju = 1 yava = 12,5 mm (zrno), 4 yava = 1 angula = 50 mm (prst), 25 angula = 6 prajapatya hasta = 1250 mm = 1,25 m = 1 GM, 2 prajapatya hasta = ½ danda = 2500 mm = 2,5 m = 1 IGM, 4 prajapatya hasta = 1 danda = 5000 mm = 5 m = 2 IGM (letva za merenje), 2 danda = 10 000 mm = 10,00 m = 4 IGM, 4 danda = ½ ryju = 20 000 mm = 20 m = 8 IGM, 8 danda = 1 ryju = 40 000 mm = 40,00 m 0 16 IGM (traka za merenje). 53 = 125 = 1000/8, 52 = 100/4, 200 = 1000/4, 125 x 10 = 1250 mm = 1 GM , 52 · 10 = 250 mm = 1 IGM.

Mi smo svoje građevinske mere izgradili dok još nismo znali za ove stare indijske mere. Činjenica da su naše građevinske mere u tako savršenom skladu s ovim sistemom proporcija, koji nam je u prastarom pismu sačuvan, čini se da predstavlja, da tako kažemo, istorijsku kontrolu i izvanredan dokaz da su naše građevinske mere i njihova sistematika ispravne.

MANIFEST U ARHITEKTURI - Proglas, objava, obznana neke arhitektonske ideje, nekog arhitektonskog stava ili pokreta.

MANIR (fr. manière, tal. maniéra) - Put i način ponašanja ili postupanja u nekoj stvari, način obrađivanja koji prelazi u jednoobraznost i šablon; fin način života, ponašanje, držanje; umetnički potez; u književnosti i umetnosti: neduhovito podražavanje ili stalno ponavljanje jednoga po sebi dobrog i originalnog stila, izveštačenost, nakinđurenost; maniri pl. običaji, ponašanje; muzički ukrasi; čovek lepih manira čovek lepog ponađanja i ophođenja.

MANIR U UMETNOSTI (franc. maniere, nem. Manier, ital. maniera) - U umetnosti, način izražavanja svojstven pojedinom umetniku ili lik. školi; očituje se u tehnici, fakturi i posebnim obeležjima realizacije dela. Takođe i lik. izraz određenog razdoblja (na pr. maniera grecaI). Vasariju je “maniera” idealizacija prirode; tek u spisima G.P. Bellorija u XVIIv. ovaj se termin upotrebljava kritički u smislu “far di practica”, dakle manuelne veštine. Raditi u nečijem maniru, u arhitektonskom smislu, znači projektovati, komponovati, ornamentisati povodeći se, u smislu spoljašnjih i formalnih obeležja, određenim uzorom. M. je takođe sinonim za izveštačenost, pozu i rutinu, dakle za sve ono, što je suprotno pojmu spontanog stvaranja.

MANJE JE VIŠE - Paradoksalan pojam kojeg je u arh. teoriju uveo Mies van der Rohe, u nameri da predstavi veličanstvo minimalizma u arh., kao i procesa racionalizacije koji dovodi do veličanstvenih konačnih rezultata. Miesove zgrade su izvanredne zahvaljujući minimalnij upotrebi materijala, strogosti i jednostavnosti arh. kopozicije, koji dovode do jednostavnih rešenja. Međutim, ovakav minimalistički stav kritikovali su mnogi (Paul Rudolph) zbog toga što je često ignorisao zahteve i potrebe funkcije zgrade.

MARKA (engl. mark, franc. marque, nem. Marke, ital. marca) - Isprva znak vlasništva, zatim znak zanata, pečat, grb, fabrički znak, oznaka porekla neke robe (zaštitni znak, trade mark). M. na proizvodima umetničkog zanatstva (porculan, fajans, izrađevine od plemenitih metala, nameštaj, tapiserije, vodeni znak papira - filigran i sl.) označava mesto, radionicu ili fabriku, majstora ili umetnika, ponekad i vlasnika, a kod plemenitih metala stepen čistoće. Vrlo često se m. označava monogramom.

MARKETING (engl.) - Predstavlja naziv za proces putem kojeg se koordiniraju svi elementi prodaje proizvoda od strane potrošački orijentisane kompanije. Reklamiranje, pakovanje, razvoj novih proizvoda, istrazivanje trzišta i predstavljanje proizvoda - predmeta prodaje, putem m. se predstavljaju idealizovano, na onaj način kako je to moguće najprihvatljivije ponuditi jednom tržištu. Na ovaj način, m. predodređuje trgovački znak jednog proizvoda unutar jednog sektora trzišta.

MAS KULTURA - Kultura masovnog sloja stanovništva, ona koju upražnjava veliki broj stanovnika. Stambena kultura je jedan vid mas kulture. Takođe, urbana kultura je mas kultura.

MAS PRODUKCIJA - Naziv za proizvodnju jednog proizvoda u velikom broju primeraka, namenjenih masovnoj upotrebi. Mas produkcija prati mas dizajn. Produkcija automobila je na primer mas produkcija.

MASIVNA GRADNJA (nem. Massivbau) - Način gradnje kod kojeg su funkcije nošenja i zatvaranja prostora sadrzane unutar jedinstvene, homogene konstrukcije, nasuprot skeletnoj gradnji. Kod masivne gradnje, zidovi su izvedeni kao masivni, noseći građevinski elementi, tavanice su takođe masivne, izvedene livenjem na licu mesta, ređe su prefabrikovane. Kod masivne gradnje su skoro svi građevinski elementi u funkciji nošenja rhitektonskog objekta, za razliku od skeletnog sistema, kod kojeg su određeni građevinski elementi, na primer stubovi, u funkciji konstruktivnih elemenata, dok su drugi elementi samo pregradni ili ukrasni.

MASIVNE KONSTRUKCIJE - V. Load-bearing. Tip konstrukcije kod kojeg zidovi, slepi ili tačkasti sa otvorima, nose tavanice, krovove i dr., nasuprot strukturi koja je zasnovana na ramovskom ili skeletnom principu, kao kod bondručne konstrukcije. Konstrukcije od kamena, prirodnog i veštačkog betona, armiranog betona i prednapregnutog betona.

MASIVNO SKELETNI SISTEM - Mešoviti sistem. Ukoliko se kod skeletnih zgrada javljaju masivni zidovi koji zamenjuju čitav red (niz) stubova, ne može više biti reči o “čistom” skeletnom sistemu, ali s druge strane ni čistom masivnom sistemu, već o nekoj sredini između masivnog i skeletnog sistema. Ovaj sistem se često primenjuje i kod najsavremenijih objekata. Obično kod trotraktih objekata srednji trakt sa vertikalnim komunikacijama, instalacijama i sanitarnim prostorijama je između masivnih konstruktivnih zidova, dok su fasade u skeletu sa nizom stubova.

MASOVNA KULTURA - Naziv za kulturni koncept koji je predviđen za korišćenje i realizaciju unutar širokih narodnih slojeva, narodnih masa. Masovna kultura je , nasuprot elitističkoj, dostupna svim slojevima i socijalnim strukturma, laka je, jednostavna, razumljiva, neopterećujuća. Koncept m.k. predstavlja proizvod postrevolucionarnog perioda Sovjetskog saveza, ali ga susrećemo mnogo ranije u radovima socijalnih teoretičara - utopista. U arhitektonskom smislu, predstavlja onu arhitekturu koja je dostupna i razumljiva širokim masama, odnosno, velikom broju njenih korisnika. M.k. u arhitekturi koarakteristična je za različite periode razvoja, a značajno dolazi do izražaja u periode realizma, neo realizma, kao i u određenom smislu u periodu moderne arhitekure i funkcionalizma.

MASOVNA POTROŠNJA - Predmeti masovne potrošnje su oni koje čovek upotrebljava svakodnevno i konstantno. Pojam masovne potrošnje u industrijskom dizajnu predstavlja osnovicu dizajniranja proizvoda koji se koriste svakodnevno i u velikim količinama (novine i časopisi, obuća, odeća, dizajniranje hrane za ambalažu, automobili i dr.).

MASOVNA PROIZVODNJA, MASS PRODUCTION (engl.) - Naziv za industrijsku proizvodnju upotrebnih predmeta, arh. elemenata i predmeta dizajna, za masovnu upotrebu, odnosno, masovno korišćenje. Početkom XIX veka, masovna proizvodnja, kao posledica industrijske revolucije, podstakla je stvaranje prvog masovnog tržišta za sve vrste proizvoda, uključujući i umetnost. Novo tržište bilo je prilagođeno srednjoj klasi, budući da je ona imala najveću kupovnu moć. Trgovci obično nisu bili uopšte zainteresovani, za artikle koji se ne bi prodavali, pa bilo da se radilo o šeširima ili slikama. Umetnici iz svih oblasti bili su prisiljeni da udovoljavaju zeljama novostvorenih diktatora ukusa, a romantičari su se pobunili protiv takve vulgarizacije njihove umetnosti. Jedan deo njihove pobune dobio je formu suptilne pomene u definisanju Umetnosti, pa je takva, relativno nepromenjena, doprla i do nas. Romantičari su pridavali neobičan značaj originalnosti i kreativnosti. Harold Osborn tako piše: “Prvi put u istoriji, nezavisno od nekih ranih nagoveštaja u kineskoj teoriji umetnosti, originalnost je prihvaćena kao neminovan kvalitet velikog umetničkog dela i umetnika”.

Veći deo modernističkih objekata, podignutih pre I svetskog rata, sa izrazitom namerom ostvarenja masivne proizvodnje, bili su industrijski objekti. To je uglavnom bolo zbog toga što se smatralo da objekti oblikovani na mehanicistički način najviše odgovaraju industriji; malo korisnika je bilo dovoljno hrabro da rizikuje ovaj novi arhitektonski stil u okruzenju koje je namenjeno više ljudima nego mašinama. Najznačajniji primer m.p. predstavlja projekt Waltera Gropiusa i Adolfa Meyera iz 1922-23.g. za masovnu proizvodnju stambenih jedinica od građevinskih elemenata “velikih razmera”.

MASS ARHITEKTURA (engl. mass masovna) - Nastala uporedom sa mass kulturom, čije su osnovne karakteristike throw - away estetika, estetika mašine, adhokizam, industrijska gradnja, masovna produkcija.

MAŠINE ZA STANOVANJE (engl. machines for living in) - Le Corbusierova metafora kojom je on označio pojam stana i stambene kuće kao “mašine za stanovanje”, odnosno, naglasio značaj tehnike i tehnologije u savremenom stanovanju. Le Corbusierova stambena jedinica ili kuća za stanovanje svojom formom ali i sadrzajem, funkcijom, asocira na jedan tehnički sklop, složen ali koristan, izmišljen i podignut da bi služio čoveku.

MAŠINSKA ESTETIKA (engl. Machine Aesthetic) - Arhitektura koja sugeriše da je nešto napravljeno uz pomoć ili upotrebu mašine, koja priznaje industrijalizaciju, masovnu produkciju i inženjerstvo; takođe, arhitektura koja upotrebljava elemente metalnih struktura (brodove, avione, automobile, itd.) na eklaktički način, pre kao pojavne stvari, nego kao objekte sa funkcijom koju oni stvarno imaju. Mašinska estetika postavlja kontradiktorne zahteve za poštenjem i istinom u arhitekturi, a odbacuje logiku strukturalnih principa. Internacionalna moderna je imala tendenciju da koristi uglađene površine zidova i duge trake prozora u metalnim ramovima koje su nastale pod uticajem prekookeanskih brodova.

MATEMATIČKI PROSTOR - Naziv za prostor koji je definisan i određen matematičkim odrednicama. To je: euklidovski prostor, geometrijski prostor i dr.

MATEMATIKA IDEALNE ARHITEKTURE - Idealna arhitektura je matematički samerljiva i moguće ju je definisati matematičkim principima. To su bila shvatanja arhitekata epohe humanizma i renesanse, kada su matematičke i geometrijske metode korišćene da bi se došlo do cilja: idealnog arhitektonskog objekta.

MATERIJALIZAM U ARHITEKTURI I MATERIJALISTI - Nastao dvedesetih godina kao posledica i reakcija na revolucionarna i socijalna događanja. Predstavlja marksistički pristup arh. sa osnovama socijalnog utopijanizma. Materijalistički arhitekti su dugo bili meta kritika kao arhitekti čija su dela nehumana. Predstavnik m.a. je Hannes Meyer, koji je između 1928. i 30.g. vodio Bauhaus.

MATERIJALI U ARHITEKTURI - Izvesni materijali poseduju određena svojstva koja su od posebnog značaja za građevinarstvo. Pored sastava, tehničkih i fizičkih osobina, građevinski materijali imaju specifična strukturalna svojstva, kao što su otpornost na dejstvo spoljnih sila, trajnost, obradivost, tekstura i taktilnost, nepropustivost, fleksibilnost i, na kraju, vrlo značajno svojstvo, posebna ekspresivna moć. Focillon kaze da materijali nose u sebi izvesnu predodređenost ili, kako se on izražava, “izvesnu formalnu vokaciju”...pa samim tim bude, ograničavaju ili podstiču život formi u umetnosti.

U raznim istorijskim i geografskim širinama određeni materijali su, u izvesnom smislu, određivali stil epohe, podneblja, naroda i kultura. Gotika je obožavala kamen i iz njega su majstori klesači ostvarivali fantastične konstruktivne i dekorativne varijacije o kakvim ni ranije niti kasnije tehnike nisu mogle ni sanjati. Alvar Aalto je bio zaljubljen u drvo, Luigi Nervi u armirani beton, a Mies van der Rohe govori isključivo britkim jezikom čelika. Iz ruku pravog majstora materijal zrači bogatim spektrom svojih prostornih tonova, u neveštim rukama umire. Za arhitektonsku transformaciju materijala u konstrukcije i tehničko oblikovanje ostaju neiscrpne mogućnosti. Stari, klasični materijali u novim tehnikama dobijaju novu ulogu i lik; novi materijali stvaraju novu epohu arh. budućnosti.

Materijali svojom teksturom ispoljavaju kako strukturalna i fizička svojstva kao što su čvrstina trajnost tako i posebna svojstva svoje “duše” kao što su iskrenost, toplina, prisnost i snaga. Svojom taktilnošću materijali se prema čoveku odnose kao i ljudi - grubi su ili intimni, hladni ili spontani, odbojni ili humani. Svoja svojstva materijali predaju prostoru koji grade. Od klasičnih do plastičnih i sintetičnih materijala bogatstvo njihove primene i tehničke obrade je neiscrpno polje arhitekture koje valja neprekidno i iznova osvajati.

MATERIJALIZACIJA U ARHITEKTURI - Materijalizacija u suštini predstavlja građenje, relizaciju jednog arhitektonskog objekta prema arhitektonskom planu. Materijalizacija je proces ostvarenja arhitektonske ideje putem njenog otelotvorenja građevinskim materijalima.

MEDICINA STANOVANJA - Naziv za disciplinu vezanu za medicinu i arhitekturu, koja se bavi proučavanjem štetnosti i pogodnosti pojedinih uticaja u području stanovanja. Medicina stanovanja se bavi: orijentacijom stambenih objekata i jedinica, insolacijom, provetravanjem, klimatizacijom, zaštitom od buke, izolacijom stambenih jedinica, ergonomijom enterijera stambenih jedinica, eventualnih štetnim delovanjem različitih materijala koji se koriste u građevinarstvu i arhitekturi (malteri, krovni pokrivači, boje, lakovi i sl.), pa sve do proučavanja i analize rasporeda nameštaja i njegovih ergonomskih karakteristika. Medicina stanovanja je veoma značajna posebno u onim slučajevima kad se stambene jedinice nalaze u područjima koja su trajno zagađena usled faktora industrijalizacije ili usled neprilagođenog i naglog razvoja saobraćaja.

MEGA FORMA - Naziv za arhitektonsku formu izuzetno velikih dimenzija, koja je slozena iz gripa i podkompozicija formi. Mega forme srećemo na polju urbanizma, pa se tako može reći da jedan veliki grad predstavlja slozenu mega formu.

MEGASTRUKTURE - 1. U arhitektonskom smislu, sastoje se od konstruktivnog okvira velikih dimenzija u okviru koga se raspoređuju zgrade za različite porebe i različitih funkcija. U vizionarskom smislu najširih poteza je projekat Kenzo Tangea za izgradnju Tokijskog zaliva, 1960.g. Za naše vreme pojam megastrukture predstavlja često izobličavanje normalnog procesa gradnje jednog grada, između ostalog, izmenu njegovog gradskog lika. Moderni arhitekti se sami sebi suprotstavljaju kada podrzavaju funkcionalizam i megastrukture.

Megastrukture su 1960-tih i 1970-tih g. propagirane posredstvom projekata i idejnih crteža, pre svega grupe Archigram, koja odbacuje arhitekturu, ali čije vizije grada i crteži zidnih razmera nadživljavaju poslednje megalomanske trzaje onih koji su definisali pozni Beaux Arts. Za razliku od arhitekture predgrađa, megastrukture se daju uklopiti u totalni dizajn i čine vrlo lepe makete, koje zasenjujuće deluju na stranicama arhitektonskih časopisa, ali su nevezane za bilo šta dostizno ili poželjno u tadašnjem društvenom ili tehnološkom kontekstu. Povremene duhovite primene predstavnih sredstava u stilu Pop Arta kod vizionara megastruktura u redu su kao cilj za sebe, više sa literarnom nego arhitektonskom namerom. Kao arhitektonska teorija, m. ne odgovaraju pravim potrebama tadašnjeg trenutka.

Savremene megastrukture mogu da budu posmatrane kao strukture nastale evolucijom iz oblakodera – nebodera. Ovaj proces evolucije je prolazio kroz četiri karakteristične faze u periodu nakon završetka Drugog svetskog rata. Prva faza je okarakterisana primenom nternacionalnog stila modernizma na poslovne kule, među kojima su prvi primeri bili Lever House u Park Avenue u New Yorku (1952), Gordon Bunshaft-a iz firme SOM – Skidmore Owings anf Merril, kao i Seagram Building, takođe na Manhattan-u, koji je projektovao imigrant Ludwig Mies van der Rohe sa Philip Johnson-om (1958). Druga faza je trajala od kasnih 1950-tih do sredine 1970-tih, a predstavljala je rafiniranu prvu fazu preuzimanjem prednosti tehnologije – kao što su brzi elevatori, visokootporni čelici i kompjuterski software – koji su omogućili istraživanje strukturalnih sistema koji će proširiti mogućnosti visoke gradnje. Karakteristični primeri za ovu fazu su Mies van der Rohe-ovi Lake Shore Drive apartmani, Chicago (1948-51) ili Charles Correa-in kanchanjunga apartman blok, Bombay (1980).

Treća faza u evoluciji visoko podignutih poslovnih tornjeva rezultovala je iz pokušaja da se povrati publika koja je bila otuđena koristeći visoke kule odenute u staklo. Ovo je uglavnom postignuto upotrebom post-modernističkih formi ekspresije koje su proistekle iz tipova građevina manjih dimenzija, ali koje su bile široko prihvaćene za komercijalne zgrade, kad je post-modernizam prihvaćen kao omiljen komercijalan stil 1980-tih. U suštini, ova faza predstavlja povratak antropomorfizmu poznatih Art Deco nebodera iz prošlosti, kao što su Chrysler Building, William van Alen-a (1930), ili ire State Building, Shreve, Lamb i Harmon-a (1931). Ovo se možda može okarakterisati kao “osnovna”, “srednja” i “vrhunska” faza posleratnog dizajna oblakodera. Četvrta faza je karakteristična super-tower eksplozijom, koja se dogodila primarno u Aziji, ali se može videti mnogo šire kao arhitektonska ekspresija globalne ekonomije koja transformiše gradove po celom svetu. Ove nove megastrukture predstavljaju monumentalne ikone ove ekonomije, reprezentujući moć međunarodnih elektronskih finansija u kojima super kule zamenjuju super moć. Uporedo sa ovim ekonomskim imperativima, ova faza predstavlja u svom kontekstu environmentalnu i socijalnu interakciju – isto kao i njenu konceptualnu ekspresiju – u razvoju tipa građevine koja treba da dominira veličinom svoje forme, strukture, detalja i servisa.

Najznačajniji predstavnici megastrukturalista su: Ludwig Mies van der Rohe, Seagram Building, New York (1954-8); Skidmore, Owings i Merrill, John Hancock Center, Chicago (1965-70); Minoru Yamasaki, World Trade Center, New York (1972-3); I.M. Pei, Bank of China, Hong Kong (1989-90); Cesar Pelli, Petronas Towers, Kuala Lumpur (1992-97); John Portman, One Peachtree Center, Atlanta, Georgia (1992); Hugh Stubbins and Associates sa Emery Roth i sinovima, Citicorp Center, New York (1976-8); Philip Johnson, Pennzoil Place, Houston (1976); Kohn Pedersen Fox; Ken Yeang, Pet Cobb Freed; Norman Foster, Century Tower, Tokyo (1987-91), Hongkong and Shanghai Bank, Hong Kong (1979-85). Millenium Tower predlog, London (1997); Helmut Jahn, Messe Turm, Frankfurt (1991); Christian de Portzamparc, Credit Lyonnais, Euralille (1996); Kenzo Tange, Tokyo City Hall Complex, Tokyo (1991) i dr.

MEGASTRUKTURNE ZGRADE - Hongkonška toranjska zgrada "Bank of China" ima 76 spratova. U najnižem je delu kvadratno-prizmatična, sa stranicom dužine 48 m. U osnovama naviše izostavljen je jedan po jedan kvadrant kvadrata, pa u najvišem delu zgrade ostaje tek jedan kvadrant. Primenjena je nosiva konstrukcija sastavljena od 8 čeličlnih rešetaka u bočnim i dijagonalnim pločama prizme. Visine su rešetaka različite u pojedinim visinskim područjima zgrade. Svaka od 8 ravanskih rešetaka ima sopstvene pojaseve, pa nema trodimenzijskih čeličnih čvorova, a stubovi i pojasevi susednih rešetaka spregnuti su obavijanjem armiranim betonom. Tako je izvedeno vrlo jednostavno postignuto prostorno međudelovanje ravanskih rešetaka. Od vrha zgrade naniže svakih se 13 spratova gravitacijsko opterećenje prenosi horizontalnim rešetkastim pločama u bridne stubove tornja. Bridni stubovi nose gotovo celu težinu zgrade. Stub u osovini najnižeg dela zgrade seže do vrha od 25 spratova, pa spratovi ispod njega daju velik slobodan prostor za bankovne prostorije. Zgrada je temeljena na kesonima koji dopiru do granitnog sloja.

MEKA ARHITEKTURA, SOFT ARCHITECTURE (engl.) - Arhitektura koja se formira od mekih elemenata: pneumatski jastuci, šatorska platna i rugi meki prirodni i veštački materijali, pomoću kojih se, raznim metodama, mogu izgraditi arhitektonski objekti.

MENTALNA HIGIJENA - Pojam koji se odnosi na urbanu aglomeraciju sa stanovišta njenog dejstva na ljudsko ponašanje. Autori kao što su Bowlby i Anna Freud, pokazali su da m.h. nije isto što i fizička higijena, koju ona česti uslovljava, ali nikada nije njome uslovljena: za skladan razvoj ličnosti i njenih društvenih odnosa nezamenljiv je samo određeni afektivni klimat. Paradoksalno je da nezdrava sirotinjska četvrt može se pokazati zdravijom od one koju su urbanisti preuredili saglasno principima higijene; psihijatrijska i sudska statistika koje se odnose na razvoj mentalnih oboljenja, alkoholizma, prestupništva i kriminala, pružaju obilje svedočanstava o tome. U Francuskoj, na inicijativu R.H. Hazemanna, nastala je kritika primena urbanističkih principa CIAM-a sa stanovišta nedostatka m.h. Njegova koncepcija prostora i ključni koncepti koji iz ovakvog urbanizma proističu (standardizacija, umnožavanje zelenih prostora, zoniranje, ukidanje ulice) su takođe postalki predmet dublje analize sa stanovišta njihovih posledica na ljudsko ponašanje.

MENTALNA PREDSTAVA O GRADU - Pojam je vezan za Kevina Lynch-a (rođ. 1918.g.) prema kojem predstavlja sliku, predstavu o našoj okolini. Ta predstava se stvara istovremeno neposrednim osećanjem i iskustvom iz prošlosti, prikupljenim u sećanju, i ona je ta koja nam omogućava da informaciju obradimo i da usmerimo svoju delatnost. Potreba za prepoznavanjem naše okoline i sposobnost da joj se da neki oblik tako su značajne, i pružaju svoje korene tako duboko u prošlost, da ta predstava poprima za pojedinca veoma veliki praktični i emotivni značaj.

MERA PEŠAKA - Pedesetih i šezdesetih godina XX veka tzv. “apstraktni ekspresionisti” moderne arhitekture su priznali jednu dimenziju sklopa malog planinskog grada i njegovog trga: meru pešaka i tzv. gradski život, podstaknut njegovom arhitekturom. Ovakvo shvatanje srednjovekovnog urbanizma ohrabrilo je megastrukturalna razmišljanja - u ovom kontekstu malih planinskih gradovau tehnološkoj obradi - i potkrepilo predrasude modernih arhitekata protiv automobila. Mera pešaka postala je osnovno opredeljenje i prostorno merilo jedne gradske i uopšte urbane strukture.

MERA, POJAM - Dimenzija površine spada u osnovne podatke njenog određivanja. Fizička samerljivost izražava se jedinicama dužine, širine i visine, dok se prostor može upoređivati nizom jedinica. Pored mere, postoji merilo - prostor meren u odnosu na čoveka, predeo, atmosferu i sl. U odnosu na prirodu gledanja i kretanja pojavljuju se optičke ili vremenske dimenzije koje će ograničiti jednu prostornu zamisao na veličine proistekle iz gornjih uslova.

Dimenzije ćemo posmatrati kao potrebu definisanja polozaja i osnovnih tokova predmeta u prostoru. Istovremeno, to pruža realne uslove za kontrolu i odmeravanje uslovljenih veličina u nekom procesu. Merama takođe određujemo i sisteme - veličine i odnose elemenata koji čine materijalnu osnovu sheme našeg prostora.

Dalje, merama utvrđujemo krajnje moguće veličine iskoristljivosti površina u pojedinim procesima, te arhitekt time deluje koordinirajući tehničke i prostorne mogućnosti sa ograničenjima materijalne, odnosno ekonomske, društvene prirode. Suvereno vladanje merama u smislu gornje tvrdnje iziskuje potrebu uvođenja sistema koji proističu iz prirode procesa, i to dvojako:
- na temelju veličina usvojenog osnovnog građevinskog materijala - sistem poznat pod imenom modularna koordinacija;
- na temelju određenih veličina i njihove međusobne, često geometrijske povezanosti.

I jedan i drugi sistem karakterišu se uvođenjem jedinačne vrednosti, kojaomogućava da se sve mere u sklopu izraze kao proizvod izabrane veličine i celog broja. Međutim, prvi sistem ima danas dalekosežne posledice u razvitku arhitekture i građevinarstva u celini, jer predstavlja osnovu za standardizaciju građevinskih elemenata i uvođenja nužnih uslova za industrijsku proizvodnju. Parola “brže, bolje i jeftinije” ostvarljiva je samo u uslovima zamene zanatske proizvodnje industrijskom.To će uvesti nove postupke i metode u građenju, a zajednički jezik u vidu modularne koordinacije stvaraće uslove za internacionalizaciju građenja.

Drugi sistem - usvajanje određenih kvantitativnih jedinica i njihovog umnožavanja po geometrijskom ili postupku prostog udvajanja, odnosno prepolovljavanja, naći ćemo u čitavom razvitku arhitekture, naravno najviše u periodima sa izrazitom težnjom uspostavljanja kontrole u organizaciji stvaranja prostora. Renesansni arhitekti su, svaki za sebe, u pogledu ovih individualnih određenih veličina sigurno najviše ostavili svetu. Japansko odmeravanje prostorija u kući za stanovanje brojem hasura (asura) - tatamija, takođe spada u ovu grupu napora isto kao i pokušaj objašnjenja kompozicionih postupaka u prošlosti primenom nekih proporcijskih shema. Većina dimenzionih sistema (pre uvođenja metarskog) pokazuje očiglednu povezanost sa potrebama korisnika, proističući iz karakterističnih veličina njegovog tela: prst, dlan, stopa, lakat, korak, itd. Nastali su kao najočigledniji i najprirodniji elementi upoređenja i stekli univerzalnost upotrebe.

U savremenim dimenzionim sistemima u našem vremenu iste su polazne vrednosti koje su bile odlučujuće i u vremenu pre nas. Prostor kao njegov najočigledniji proizvod saobražen je prema njegovim osnovnim radnjama: sedenje, stajanje, ležanje i kretanje. Ova četiri stava u sadejstvu sa predmetima upotrebe sačinjavaju deo problema dimenzionisanja prostora. Analizirajući tako tipične površinske situacije lako dolazimo do dimenzionalnih zaključaka koji se mogu manjim saobražavanjima izraziti jednom veličinom. Time stvaramo sisteme, koji imajo svoje izrazite praktične posledice. Imajući istu polaznu shemu - u jedinicama mera čovečijeg tela - možemo tako ustanoviti sličnosti kod različitih autora. Usvajanjem jedinačne mere internacionalnog značaja - internacionalnog modula - i iskazivanjem ove jedinice kroz predlozene sheme, svakako stojimo pred vremenom koje će sve ove preferencijalne vrednosti pokušati izraziti jednom hjedinstvenom shemom. Dosadašnji rad u internacionalizaciji građevinarstva više je bio usmeren ka ustanovljavanju nacionalnih standarda, problemu građ. operative i usvajanja elemenata, što je i sasvim razumljivo, dok su problemi ovih jedinstvenih shema bili zapostavljeni.

MERE U ARHITEKTURI (grč. methron metron) - Složena arhitektonska struktura zahteva, pored drugih uslova, zajednički izraz veličine, jedan celovit sistem mera. Prvobitne m. a. izvode se iz delova ljudskog tela, stope, lakta, šake i palca. Ovakve mere nalazimo u periodima razvoja najranijih civilizacija. O vavil. merama možemo suditi prema pronađenom metalnom štapu, starom 2.000 g.p.n.e., na kojem su utisnuti zarezi za duzinu stope, lakta i kvadratne opeke od tri dlana. Stari Egipćani mere narodnim ili kraljevskim laktom od 6, odnosno 7 dlanova, 45cm ili 52,3-52,85cm. U ptolomejskom periodu, mere su takođe proistekle iz veličine delova ljudskog tela, a telo je podeljeno na 22 dela.

Kod Grka stopa je gravna građ. mera, sastavljena od četiri palme ili šake i šesnaest daktila, odnosno prsta. U svojih “Deset knjiga o arhitekturi”, Vitruvije će pisati o antropometrijskom karakteru građevina: “Osnovne mere su potrebne građenju i uzete su od delova tela, kao palac, dlan, stopa, lakat i podeljene u potpun broj. Za potpun broj uzeli su preci broj deset...a matematičari broj šest.. kasnije su ova dva broja spojili i načinili broj šesnaest, kao najpotpuniji broj... Tako izlazi da stopa ima šesnaest palaca”, da lakat ili cubitus ima dvadeset četiri i da je čovek visok 96 palaca.

Ribakov je možda najcelovitije sistematizovao narodne mere antropometrijskog karaktera: kosi sežanj (216cm), prost sežanj (152cm), polovina sežnja (108), korak (76cm), lakat (54cm), manji lakat (38cm), stopa (27cm) i mali pedalj (19cm). Graditelji italijanske renes. prihvataju stopu i lakat a mi ih nalazimo na mnogim crtežima, naročito Palladievim planovima vila, koji su kotirani vićentinskim stopama. Ruskoni (1590.) i Cesare Cesariani (1521.) daju svoje analiza mera antropomorfnih karaktera, zasnovanih na stopi i laktu. Vasari, Leonardo Da Vinci i Gaurizio, daju harmonijske sisteme razmera, a Francesco Giorgi određene proporcije tela izjednačuje sa antičkim muzičkim intervalima. Alberti zastupa aritmetički sistem na više empirijski način, preporučujući stopu kao osnovnu mernu jedinicu. Duererov pristup je takođe empirijski, uz upotrebu harmonijske i aritmetičke skale, odbijajući izmišljeno kanonsko savršenstvo koje se ne može naći među običnim ljudima. Leonardo se sluzi alikvotnim delovima tela kao fakturalnim merama nastalim pokretom figure. Interesantan je Schmitov kanon proporcija, baziran na fiksnim tačkama zglobova celine i delova.

U Indiji se estetski principi predstavljaju kao religiozni propisi, a indijske mere se zasnivaju na oktavnom sistemu, suprotno dotadašnjem pregledu mera antropometrijskog karaktera. U Kini, graditelji su za svaku građevinu anticipirali četiri strane sveta i božanstvo u njenom središtu, dakle 4 i 1 jednako 5, ili za poimanje sveta četiri elementa: zemlju, vazduh, vatru i vodu, četiri godišnja doba, četiri doba čovekovog života ( detinjstvo, mladićko doba, zrelo doba i starost), četiri prsta na Ruci više palac i dr. Kinezi su među prvima razvili decimalni sistem.

Japanski graditelji se ponovo vraćaju na antropometrijske mere: ken (rastegljaj) 1,818m, kane šaku (stopa) 30,30cm i sun (palac) 3,03cm. U jadranskom području i Centralnoj Evropi upotrebljavaju se uglavnom stopa ili lakat, a kod Srba, Bugara, Rusa i Poljaka, pored ostalih mera javlja se i aršin, poznat u arap. svetu pod nazivom Dhira ili kod Turaka Zira mimary, (75-75,8cm) kao isključivo neimarska mera, zakonom propisana, upotrebljavana od XVI do druge polovine XIX v.

MERE U ZEMLJAMA BEZ UPOTREBE METRA I STOPE - Ako istražimo mere u drugim zemljama, koje nisu zasnovane ni na metru ni na stopi, nailazimo često na saglasnost sa »građevinskom merom«; međutim takva saglasnost sa drugim parnim brojevima metarskog sistema vrlo je retka. Egipat: 1 baa = 4 dhira mamari = 3,000 m, 1 dhira mamari = 6 kabdaha = 0,750 m, 1 kabdah = 4 usbaa =0,125 m, 1 usbaa = 6 haba šair, 1 fersakh = 2,250 km, 1 mila hahmi = 1000 dhira mamari = 0,750 km. Etiopija: 1 mada = 5,00 m, 1 kint = 0,50 m, 1 sinšer = 0,25 m. Grčka 1 pik = 0,75 m. Velika Britanija: 1 pace geometrical = 1,253 m. Italija: 1 palmo d'asa = 0,125 m, 1 palmo (Genova) = 0,25 m. Maroko: 1 quama 1,25 m. Jonska ostrva: 1 trabucco 2,50 m.

MERENJE, POSTUPAK TRIANGULACIJE - Postupak po kome se velike površine zemljišta dele, u cilju premeravanja, u niz međusobno povezanih trouglova, čija se temena zovu trigonometrijske tačke. Po postupku se meri jedna strana jednoga trougla (osnovica, baza) kao i svi uglovi, pa se sinusnom metodom sračunaju ostale strane. Trigonometrijske tačke obrazuju jednu mrežu i, prema međusobnom rastojanju tih tačaka, mreža može biti višeg i nižeg reda. Mreža I reda predviđa to rastojanje od 20 i više km, II reda od 10-20km, II reda od 3-10 km, IV reda od 1-3 km i V reda ispod 1 km.

MERILO, MODUL (l. modulus mera, merilo) - Arh. mera za određivanje veličine pojedinih delova stubova i svodova građevine; jedinica za meru, merilo; prečnik metalnog novca, medalje i dr.; figura ili slika kod krojačica i tkalja; kalup za pravljenje metaka; fiz. modul elastičnosti, moduo elastičnosti recipročna vrednost koeficijenta elastičnosti; model.

MERKANTILNI INTERESI U ARHITEKTURI - Prvenstveno nastali u SAD krajem XIXv., da bi kasnije bili prošireni i na Evropu. Predstavljaju skup međuzavisnih interesa naručilaca i samih arhitekata koji rezultuju specifičnim karakterom arhitekture. Ovi interesi zavise od ekonomskih činilaca i želja pojedinačnih investitora. Shvatanjem arh. putem merkantilnih interesa, ona dobija ponekad ekonomske odrednice koje su mnogo vaznije od stilskih i ostalih likovnih karakteristika.

MESOPOTAMSKE MERE - Matematska načela na kojima se u Mesopotamiji osniva čitava nauka mera i odnosa, jasno se opaža i na spomenicima. Na osnovu tih mera i odnosa određivane su i proporcije u arh. elementima, a jedinica mere za proporcije ovde se podudara sa jedinicom mere za duzinu. U arh. taj odnos mera nametnut je pre svega dimenzijama gradiva: opeka, u najboljim epohama, imala je za duzinu strane jedinicu mere - stopu. Dužina građevina izražavana je brojem opeka, visina brojem slojeva. Dimenzije prostorija u rasporedu palata takođe su određivene brojem opeka. U Korzabadu, na pr. jedno popločano dvorište pokriveno je tačno celim opekama, tj. dimenzije opeka tačno se sastoje u dimenzijama prostorije. Ovaj brojni odnos opaža se takođe u proporcijama osnove prema visini objekta: kod stepenastih kula hramova baza prvog stepena ima duzinu strane jednaku sa celokupnom visinom kule. Najzad, u osnovama se jasno opaza geometrijska pravilnost. Ona se sprovodi kako u hramovima i palatama, tako i u regulaciji gradova. Međutim, simetrije nema, nema osovine rasporeda, nema ni ravnoteže među pojedinim delovima građevine, u odnosu na njihove dispozicije, pa ni u dekoraciji zidova nema jednakosti podele.

META DIZAJN - Naziv za projektovanje “dizajna o dizajnu”, koje je karakteristično za italijanske anti design predstavnike iz 1960-tih g., posebno Ettore Sottsa-sa, koji je istraživao predmete kao objekte masovne kulture u odnosu na njegov koncept “ukusa”.

METAFIZIČKA ARHITEKTURA (ital. architettura metafisica) - Arhitektura koja se koncepcijski naslanja na metafizičko slikarstvo, koje je inaugurisao G. de Chirico za vreme svog boravka u Parizu 1911-15 kao reakciju na futuristički dinamizam. M.a., poput metafizičkog slikarstva, uvodi geometrijsku pravilnost i simboliku boje, gradi prostor s naglašenom trodimenzionalnošću i ostvaruje specifičnu atmosferu unutrašnje napetosti. Elementi m.a. poprimaju katkad ironično značenje. Poput metafizičkog slikarstva, m.a. je svoje ideje i izvore pronalazila u delima A. Schopenhauera i F. Nietzschea. Najreprezentativniji i najkarakterističniji predstavnik m.a. je italijanski arhitekt Aldo Rossi.

METAFIZIČKA ŠKOLA U ARHITEKTURI - Osnovni element m.š.a. jeste postavljanje i posmatranje arhitekture na nivou kosmičke skale, idealnih kosmičkih principa transponovanih unutar arhitektonskog modela. Glavni predvodnik m.š.a. bio je Louis Kahn, a značajni su bili Aldo van Eyck i James Stirling. Često se, u smislu upotrebe arh. konstrukcije, predstavnicima ove škole smatraju i Luigi Nervi i Buckminster Fuller.

METAFORA U ARHITEKTURI (grč. metaphora metafora prenošenje, prenos) - Pojam metafora znači u poetskom smislu, figuru u kojoj reč, mesto svoga prvobitnog značenja, dobija drugo, zbog toga što je govornik u svom duhu upotrebio dva predmeta; skraćeno poređenje u kome nije izričito kazano da je neka stvar poređena sa drugom, te je, mesto reči koja treba da se poredi, prosto došla reč s kojom se ona poredi; slikovit izraz, prenosno značenje, prenosni smisao. U arhitekturi, metaforom se karikirano naglašuju karakteristične osobine jednog stila ili pojedinog arhitektonskog oblika ili urbanističkog plana. Najraniji planovi su metaforično predstavljani: zemlja kao živo biće “majka”, “drvo života”, površina planete kao “oklop kornjače” i dr. Ponekad se plan zgrade naziva “zmijom”, zbog karakteristične vijugave osnove i sl. Charles Jencks metaforično prikazuje tri primera camp arhitekture: kuću Bruce Goffa (Bavinger House), Herberta Greena (Prairie house) i Paolo Soleria (Desert House) kao “puž”, “armadilo” i “mesečev pejzaž”.

METAR – TAČNO "KOSMIČKO" ODREĐIVANJE DUŽINE METRA - Za tačna fizikalna merenja "pra-metar" je netačan, jer podleže spoljnim toplotnim uticajima stezanja i rastezanja. Ta temeljna mera morala se je stoga odrediti na neki drugi način, nezavisan od promena na našoj Zemlji. Teoretski se mora svuda u vasioni, na kakvoj planeti i u svako vreme, moći odrediti dužina metra, pa čak i onda kad bi propala cela Zemlja sa svim svojim parametrima. Tek tako bi bila tačno utvrđena temeljna mera za sve prirodne nauke. Tu je pozvana u pomoć astronomija koja se kod određivanja dužina oslanja na svetlost (npr. godina svetla). Tako je utvrđeno da je 1 m = 1.533.164,03 dužine talasa crvene kadmijeve linije spektra, na suvom vazduhu, kod 15º temperature i 760 mm vazdušnog pritiska. Na ovaj se način može svagda odrediti dužina metra, pomoću specijalnih aparata. Ranije određivanje metra, na osnovu veličine Zemlje, bilo je dugotrajno, promenljivo i stoga suviše netačno.

Mnogo se pretresalo pitanje upotrebljivosti metra čija je dužina od 10,000.000-tog dela Zemljinog kvadranta utvrđena tako zamršenim načinom. Nijedan čovek ne može da sebi predstavi veličinu Zemljinog kvadranta, a još manje njegov 10,000.000-ti deo. Naročito umetnički svet je do dana današnjega zadržao negativan stav prema ovoj »nečovečnoj« meri. Baš u krugovima arhitekata, kod raspravljanja o merama, uvek se iznova ukazuje na jasnu i prirodnu meru stope koju svako može u sebi unapred nekako da predstavi.

METAR (gr. metron mera, merilo, l. metrum) - 1. jedinica (metarskog) sistema mera, jedinica dužine: približno desetmilioniti deo jednog Zemljinog kvadranta, računajući ga od pôla do ekvatora (od stožera do polutara); metar je rastojanje dvaju zareza na šipci od slitine platine i iridijuma koja se čuva u jednoj međunarodnoj ustanovi u Parizu.

METARSKA MERA -Pod pretpostavkom da je na našoj Zemlji jedino sama Zemlja nepromenljiva, uzeta je zemlja kao temeljna mera, i deljenjem ove utvrđena je dužina metra. Tvrdilo se da će se, u slučaju ako se jednom izgubi prototip metra, moći uvek iznova tačno utvrditi dužina metra, na temelju nepromenljive veličine Zemlje. Pokazalo se, međutim, da je ta pretpostavka netačna, i zato se danas metar meri po prametru, sačuvanom u Sevres-u kod Pariza, i po njegovim trabantima u glavnim gradovima svih zemalja koje su pristupile metričkoj konvenciji.

METARSKI RASTER - Raster mreža kod koje su pojedinačna kvadratna polja data u određenoj razmeri veličine 1x1 metar.

METASPACIJALNA ORGANIZACIJA GRADA - Naziv koji se koristi za organizaciju jednog prostora, najčešće grada, koja se smatra idealnom, višom, uzvišenom, idealnom i savršenom. Metaspacijalnu organizaciju susrećemo u svemiru, ali i u idealnim planovima, kao što su idealni gradovi ili palate. Metaspacijalnu organizaciju susrećemo u shvatanju organizacije ant. grada, gde su oni često smatrani za pvorođene i kosmocentrične. Svaki je, dakle, bio u središtu jednog sveta, jedne verzije sveta. Spekulacije ove vrste ne bi bile uopšte moguće da nije one prve, veoma plemenite zablude da je gradski entitet po sebi vajkadašnja tvorevina, nastala zajedno sa kosmosom, u trenutku kada se delilo postojanje od nepostojanja, red od nereda.

METOD (gr. mejodoz: istraživanje, ispitivanje, put i način istraživanja, l. methodus) - Smišljeno i plansko postupanje pri radu radi postignuća nekog uspeha, istine, saznanja, određeni put i način ispitivanja, mišljenja i rada; u istraživačke metode ili heurističke metode ubrajaju se: analiza ili analitički metod, sinteza ili sintetički metod, indukcija ili induktivni metod, dedukcija ili deduktivni metod v. dijalektika i metafizika; naročito: način poučavanja i predavanja; Sokratov metod način poučavanja u kome se dolazi do saznanja putem vešto postavljenih pitanja i odgovora.

METODE MREŽNOG PLANIRANJA - Mrežno planiranje odnosi se na tehnologiju i vreme. Planirani radovi (u nastavku aktivnosti) svrstavaju se u one radove koji su neprekinuto međusobno vremenski povezani, od početka do kraja plniranog građenja objekta (kritične aktivnosti), i koji određuju trajanje građenja, i u one koji se mogu s obzirom na vreme slobodno "pomicati" unutar određenih granica, tj. koji imaju tzv. "vremensku rezervu". Ta spoznaja daje metodama mrežnog planiranja mnoge prednosti obzirom na do tada razvijene metode. Tehnologija rada prikazuje se mrežnim dijagramima, upotrebom grafičkih oznaka koje zavise o primenjenoj metodi. Postoje dve mogućnosti prikazivanja tehnologije rada: da se njeno težište usmeri na trenutak početka i kraja rada, ili da se usmeri na izvršenje aktivnosti. U prvom slučaju je mrežni dijagram opisan i prikazan čvorovima događaja. U drugom slučaju je opisan i prikazan strelicama aktivnosti. Drugi slučaj se može u mrežnim dijagram upisati i prikazati i na drugi način: aktivnosti pomoću čvorova, a tehnološka povezanost među njima strelicama. Osim po načinu opisivanja i prikazivanja tehnologije rada, mrežni dijagrami se razlikuju i po načinu vremenskog povezivanja uzastopnih aktivnosti: normalna vremenska veza povezuje trenutak kraja prethodne aktivnosti s trenutkom početka sledeće, stoga se naziva i vremenska veza kraj-početak; vremenska veza početak-početak (St veza) povezuje trenutak početka prethodne aktivnosti s početkom sledeće, što omogućuje njeno slobodno pomicanje u vremenu; vremenska veza kraj-kraj (Ft veza) povezuje trenutak svršetka prethodne aktivnosti sa svršetkom sledeće, što takođe omogućuje njeno vremensko pomicanje.

MIKROKLIMA - Mikroklima jednog područja ili naseljenog mesta predstavlja skup ekemenata i faktora: tle, voda, sunce, vetar, vlažnost i reljef terena, koji određuju uzročnike klimata prostora, karakteristične u pogledu klimatskih uslova. Posebni lokalni klimatski uslovi kod naseljenih mesta znatno se razlikuju od uskova klimata okoline, pa čak se razlikuju i međusobno s obzirom na namenu gradskih površinam, položaj naselja, reljef i nadmorsku visinu. Namena površina gradskih zona i izgrađenost gradske teritorije sa lokalnim faktorima klimatskih uslova, sačinjavaju osnovne uzročnike gradskih mikroklimata. Klimat ne zavisi samo od uticaja prirodnih činilaca, već se on usled dejstva fizičko-bioloških pojava menja naročito u naselju i gradskim privredno-poslovnim zonama.

Klima u gradu se razlikuje od klime svoje okoline, a ova se razlika naročito izražava u temperaturi i vlaznosti vazduha. U samom gradu postoje znatne razlike mikroklimata između gradskih zona, gradskih četvrti i stambenih blokova. Povoljan je mikroklimat zelenih površina, blagih ozelenjenih kosina i prevoja, padina pore šume, jezera i reka, a nepovoljan je kod gusto izgrađenih zatvorenih gradskih stambenih blokova, popločanih trgova, ulica i sličnih površina, kao i zatvorenih a ogolelih kotlina, koje su leti izložene osunčavanju a zimi udaru vlaznih i hladnih vetrova. Kao što se mikroklimat sa povoljnim i nepovoljnim uslovima za stanovanje obrazuje prema lokalnim ili prirodnim činiocima, isto se tako i klimatski uslovi mogu delimično menjati i poboljšavati kod izvesnih rekonstrukcija i remodelacija postojećih gradova i gradskih aglomeracija. Zelenilo poboljšava zivotne uslove svoje sredine kao zaštita od vetra, prašine i larme, te ono poboljšava mikroklimat gradova.

MIKROREJON (Arh.) - Osnovna urbanistička stambena jedinica koja, pored stanovanja, zadovoljava elementarne potrebe gradskog stanovništva u pogledu snabdevanja, školstva, kulturno-društvenih potreba, fiskulture itd. Kretanje u stambenom mikrorejonu je u principu pešačko, pri čemu je tranzitni saobraćaj isključen. U zavisnosti od sistema izgradnje, broj stanovnika se obično kreće od 4.000 do 8.000.

MIKROURBANIZAM - Nasuprot makrourbanizmu, grana urbanizma koja se bavi proučavanjem, ispitivanjem, analizom i projektovanjem najmanjih urbanističkih celina, kao što su mikrolokacije: neposredno stambeno okruzenje, deo jedne ulice, jedna mala gradska zona ili četvrt, pjaceta, skver, neposredno susedstvo, staro gradsko jezgro i dr.

MIKROZAJEDNICA, JEDINICA SUSEDSTVA - U urbanističkom smislu, mikrozajednicu čini neposredno okruženje jedne ili manje grupe stambenih jedinica. Mikrozajednica je izdvojena skupina stambenih jedinica, koje međusobno čine neposredno susedstvo. Problemima mikrozajednice bavi se mikrourbanizam.

MILIMETARSKA HARTIJA - Naročito štampana hartija sa milimetarskom podelom na kvadratiće. Veoma je pogodna za brzo iscrtavanje grafikona, podužnih i poprečnih profila itd. Providna milimetarska hartija, u nedostatku planimetra, služi za određivanje površina na planu.

MILIMETARSKI PAPIRI - U svrhu skiciranja i projektovanja, isto se tako mogu upotrebljavati normalni milimetarski papiri, sa debljim crtama centimetarske mreže, koji se mogu svugde kupiti. Centimetarski kvadrati odgovaraju u razmeri 1:250 = 1 IGM = 2,5 m. Milimetarski kvadrati odgovaraju u razmeri 1:250 = 1 MGM = 0,25 m. Za građevinske mere (GM) i male građevinske mere (MGM/2) vredi svaki put polovina. Kod razmere 1:500 odnosi se na odgovarajući način pomiču. Centimetarski kvadrati odgovaraju u razmeri 1:500 = 2 IGM = 5,00 m. Milimetarski kvadrati odgovaraju u razmeri 1:500 = 2 IGM = 0,50 m. Prepolavljenjem ovih metarskih podela dobijaju se ranije opisani IGM i MGM brojevi. IGM/2 i MGM/2. Za dalje deljenje IGM/2 vrede ¼ cm, koje se na merilima lako utvrde. Pa ni oznaci mere MGM/2 = ¼ mm ne stoji ništa na putu, jer su na crtačkim razmerama označene i ½ mm. Ali u praksi nisu uobičajene takve detaljne mere u toj maloj razmeri, nego se one označuju u većoj razmeri, 1:100 ili još bolje u razmeri 1:50. U razmeri 1:50 MHM/2 = 2,5 mm, pa se prema tome isto tako lako označuje kao IGM/2 u merilu 1:500.

MILIMETARSKI RASTER - Raster mreža kod koje su najmanja pojedinačna kvadratna polja dimenzija 1x1 mm. Koristi se prilikom projektovanja detalja sklopova.

MIMIKRIČNOST ARHITEKTURE - Pojam se odnosi na arh. koja se uklapa u prirodu, ostvarujući sintezu tradicionalnog graditeljstva i organskih oblika. Arh. koja je slična po obliku i drugim spoljnim osobinama prirodi i neposrednoj okolini.

MINIMALIZAM U ARHITEKTURI - Stav u arhitekturi da se najmanjom mogućom upotrebom različitih elemenata arh. kompozicije i materijala postižu maksimalni kompozicioni i estetski efekti jedne zgrade. Najznačajniji predstavnik minimalizma u arh. bio je Mies van der Rohe, koji je svoj minimalistički stav izrazio u poznatom paradoksu “manje je više”. V. Racionalizacija. Kao nastavak i proizvod modernističkog i ranijih pokreta, isto kao i njegovu manifestaciju u drugim umetnostima, izvore minimalizma možemo da posmatramo u počecima pokreta Arts and Crafts, koji se razilaze od viktorijanske kulture. Začetke minimalizma pronalazimo u radovima William Morris-a, među ostalima, za kojeg se smatra da je uspostavio temelje modernističkim principima iskrene upotrebe materijala i struktura, kao i “totalan umetnički rad”.

Minimalizam, onakav kakav se pojavljuje danas, evidentno je da vuče veze u filozofiji i radu Mies van der Rohe-a i reduktivističkoj tendenciji koja pronalazi krajnji izraz u njegovom radu. U nameri da ostvari ekstremnu jednostavnost svojih radova, kao što je na primer Pavilion u Barceloni (1928-9) i Farnsworth House (1945-51), Mies je nameravao da maksimalizuje osećanje protoka prostora među zonama u enterijeru, kao i između spoljašnjeg i unutrašnjeg prostora. Mies-ovo redukovanje detalja nije predstavljalo njegov lični čin, već je predstavljalo izraz fuzije arhitekture i prirode. Izvesna promena dogodila se kod reduktivističkog senzibiliteta kad je minimalizam kao stav bio prihvaćen od mnogih arhitekata po celom svetu, koji su težili da pronađu odgovor na sopstvena pitanja odnosa prema prirodi i arhitekturi. Među ovim arhitektima koji su tražili balans između arhitekture i prirode kroz strogu jednostavnost forme, površine i detalja, bili su: Tadao Ando, Antoine Predock, Alberto Campo Baeza, Donald Judd i Ricardo Legorreta, koji su pratili trag Luis Barragan-a.

Najznačajniji među njima, Tadao Ando, ne prihvata tezu da arhitektonski minimalizam predstavlja izgrađeni ekvivalent artističke apstrakcije i anti-reprezentativni reduktivizam koji proističe iz nje. Pozitivna suprotnost u strategiji Tadao Ando-a predstavlja upotreba rafiniranih verzija modernističkog jezika da bi se pobedio njegov kontekst. Stub, zid i prozor su preuzeti kao oružje koje se upotrebljava protiv homogenosti koju su oni nekad kombinujući se kreirali. Primeri Ando-ve minimalističke arhitekture predstavljaju Koshino House, Tokyo (1981), Nakayama House, Nara (1985), Chikatsu-Asuka, Istorijski muzej, Osaka (1990-4), Water Temple, Awaji Island (1990), Meditation Space ua UNESCO, Paris (1995). Među ostalim japanskim minimalistima karakteristični su: Shiro Kuramata, Yoshio Taniguchi. Među skulptorskim minimalistima najznačajniji je Luis Barragan, sa Plaza y Fuente del Bebedero, Las Arboledas, Mexico City (1958-61)., kao i Towers, Satellite City, Mexico City (1957), sa Mathias Goeritz-om.

MINIMIZIRANJE INVESTICIJA, ZAKON MINIMIZIRANJA INVESTICIJA - Racionalno trošenje raspolozivih investicionih sredstava je opšti zahtev ekonomskog razvoja. Preko njega se utiče na rasprostiranje uticaja akumulacionog efekta. Iako se zahtev postavlja pri svakom obimu akumulacije, ipak ukoliko je “raspoloživost kapila” ograničenija, akumulacioni efekti racionalnog trošenja investicija su veći.

Početna faza i opredeljujuća u procesu racionalnog trošenja investicija je faza izbora lokacije. Ona je početna i opredeljujuća i za proizvodne i za neproizvodne investicije. Međutim, kako učešće neposredno proizvodnih investicija jedva premašuje 50% ukupnih investicija, problem ušteda investicija svodi se na: 1) pronalaženje mogućnosti izvora ušteda u okviru neposredno proizvodnih i 2) na intenzifikaciju ušteda u neproizvodnim investicijama.

Neposredno proizvodne investicije objektivno su opredeljene tehničko-tehnološkim karakteristikama proizvodnog procesa. Pa ipak, mogućnosti racionalizovanja investicionog utroška postoje. Strukturu proizvodnih investicija sačinjavaju investicije u izgradnju građevinskih objekata, u izgradnju pogona i nabavku uređaja, mašina i alata. Za funkcionalnost proizvodnih investicija najznačajnije su one koje su ulozene u nabavku tehnike. Pored niza faktora, među kojima su neki čak i psihološki (sklonost ka reprezentativnom arhitektonskom izgledu), lokacija može da utiče na ekonomski neracionalnu strukturu investicija, posebno elementima svoje geografske osobenosti.

Daleko više mogućnosti za minimiziranje pruža područje neproizvodnih ili posredno proizvodnih investicija. Pre svega, ono je nužno iz više razloga: 1) investicionim uštedama na ovom području povećava se realan obim investicija za proizvodnju; 2) uštede u izgradnji neproizvodnih, naročito infrastrukturnih kapaciteta, omogućavaju uštede sredstava za održavanje; 3) princip investicionih ušteda navodi na poštovanje reda veličina u izgradnji privrednih objekata. Dva područja ušteda su posebno značajna: područje infrastrukture i područje stambeno-komunalne privrede. Osnovne železničke linije, drumske magistrale, osnovna prenosna mreža električne energije - moraju da budu pratioci privrednih aktivnosti, a nikako “tranzitnog” karaktera. Drugo je područje stambeno-komunalnih investicija. Njihov značaj nameće pre svega kvantum stambeno-komunalnih investicija. Dok su neproizvodne investicije u prosvetu, kulturu, zdravstvo, čvršće vezane za teritorijalni razmeštaj stanovništva, stambeno-komunalna izgradnja ima disperzivne osobine, koje značajno utiču na disperziju u investicijama, što automatski umanjuje racionalnost. Konačno, samo područje stambeno-komunalnih investicija sa svojim periodima aktivizacije investicija, komplementarnom funkcijom stambene i komunalne privrede, daje mogućnosti za postizanje određenih ušteda.

MINUTA (grč., engl. minute, ital. minuto) - 1. U klasičnoj arhitekturi, jedinica mere koja predstavlja šezdeseti deo prečnika stuba u osnovi njegovog stabla. Može da bude šezdeseti ili pak trideseti deo modula. Minuta je naziv za modularnu jedinicu mere dužine, omiljenu u periodu renesanse. Deo uncije, odnosno, vićentinske stope. 1 vićentinska stopa=35,10cm = 12 uncija = 48 minuta. 2. Šezdeseti deo stepena, kojim se meri jedan ugao.

MIT PRAVOG UGLA - Tezu o mitu pravog ugla postavio je Iannis Xenakis (rođ. 1922.). On zapravo kritikuje planove pravog ugla, jer planiranjem zasnovanim na ovoj tradiciji ne mogu se rešiti ni neki jednostavniji problemi, kao što je podizanje novih gradova, i to čak ni onda kad urbanisti uživaju punu podršku svojih vlada, kao što je bio slučaj sa Le Avrom, Brazilijom ili Chandigharom, koji su zasad mrtvo rođeni gradovi. Pri sadašnjem načinu obrazovanja urbanista i arhitekata nemoguće je da pojedinci uspeju, na papiru, a priori, da reše probleme rađanja, izgradnje i razvoja jednog grada, probleme koji su hiljadu puta kompleksniji nego problemi jednog stana ili jednog stambenog kompleksa. Taj nedostatak vodi urbanističkim rešenjima na papiru, a ona su tek jadne kombinacije pravih linija i pravougaonika, postavljenih u neumesno izvijugane prostore (=zelene prostore).

MLETAČKI SISTEM MERA - Srednjovekovni sistem dužinskih mera poreklom iz Mletačke republike, koji se primenjivao i u oblastima pod mletačkim uticajem. Čine ga: veliki lakat, mali lakat, mletačka stopa, unča, crta, linija. V. takođe: Dubrovački lakat, Dubrovačka stopa, Dubrovački pasus (paš), Dubrovački pedalj, Sežanj.

MNOGOBOJNOST, POLIHROMIJA (gr. polu, crwma boja) Mnogobojnost; bojadisanje delova građevine i plastičnih umetničkih dela raznim bojama (naročito bilo u običaju u Starom i Srednjem veku; u novije doba ponovo ulazi u modu).

MOBILNA ARHITEKTURA (engl. mobile architecture) - Naziv za pokretnu arh., onu koju je moguće pokrenuti, montirati i demontirati. M.a. je takođe i “arhitektura na točkovima”, kuće prikolice. Međutim, u osnovi, pojam se odnosi na pokret u modernoj arh. koji je nastao krajem šezdesetih godina. Predstavnici m.a. su članovi francuske Utopie group, koja je nastala na političkim doktrinama marksizma, i koja se predstavila serijom satiričnih kolaža koji su predstavljali napad na bvladajuće arh. ideologije liberalizma i futurizma. Bila je to m.a., načinjena od pneumatskih elemenata na naduvavanje: zidova, podova, nameštaja. Čak je i mehanička oprema kuće bila na naduvavanje.

MODEL STANOVANJA - V. Stanovanje. Naziv za obrazac, tip, uzor stanovanja na jednom urbanom popdručju. Model stanovanja predstavlja urbanistički model kojim se pretpostavlja i predlaže određeni tip života – stanovanja u jednoj urbanoj sredini. Modeli stanovanja zavise od podneblja, sredine, sociološkog aspekta stanovništva, kulturnog karaktera (obrazovanja), ekonomskih mogućnosti i mnogih drugih činilaca. Osnovni modeli stanovanja mogu da budu: gradsko stanovanje i seosko stanovanje; individualno stanovanje i kolektivno stanovanje, stanovanje u centru i stanovanje u periferiji, stanovanje sa visokim standardom i substandardno stanovanje. U odnosu na pojedine tipove stanovanja, možemo tako razlikovati i pojedine modele stanovanja, kao što je: model kolektivnog stanovanja, model gradskog stanovanja, model ruralnog stanovanja, model stanovanja u centru, model stanovanja na periferiji i dr.

MODELACIJA - Vajanje, oblikovanje volumena; obradoma materijala, oblika, prostora, prostornih elemenata, međuodnosa “punog” i “praznog”, boja, ritmova, svetla i senke i dr.

MODELOVANJE, MODELING (engl.) - 1. Dvodimenzionalna prezentacija trodimenzionalne forme. 2. Oblikovanje umanjene trodimenzionalne forme, prema modelu, a pomoću plastičnih materijala.

MODIFIKACIJA (l. modificatio) - Preinačivanje, preinačenje, predrugojačavanje, predrugojačenje, izmena; preinačenje, preinačenost, predrugojačenje, predrugojačenost; određivanje mere; bliže određivanje, napr. jednog pojma; ograničavanje, ublažavanje.

MODUL (lat. modulus, lat. mn. moduli) Mera odnosa, srazmere kod antičkog učenja o formi čija je jedinica mere prečnik stuba, koji je dalje podeljen na 30 delova (minuta). Visina, širina i dužina prostiranja jedne antičke građevine bila je prikazana jedinicama modula. U antičkoj arhitekturi, jedinica mere kojom su se određivali odnosi među pojedinim delovima građevine. Kod Etruraca modul je bila stopa, kod Grka i Rimljana poluprečnik stuba na bazi. - U savremenoj arhitekturi kao modul se uzima dimenzija čOveka ili konstantan razmak osa stubova skeletne nosive konstrukcije.U novim rečnicima, definicija m. se svodi na usko tehničko značenje koje modul ima pri analiziranju klasičnih redova arhitekture. Prema Vitruviju, modul je određen deo jedne utvrđene veličine i predstavlja jedinicu mere proporcija. Razni graditeljski kanoni utvrđuju veličinu od koje zavisi glavni projektantski modul kod hramova, za širinu spomenika ili stuba. Kod fasada dorskog tetrastila deliće se na 27, a kod hrama u obliku heksastila širina se deli na 42 dela, i t.d. Prema tome, m. je promenljiva mera i moze da bude glavni ili pomoćni m. za različite elemente građevine, ili korektivni , za modifikaciju karakterističnih proporcija u odnosu na dimenzije. U kasnoj srednjovek. arh. obezbeđena je disciplinovanija modulacija, koja se razvijala od interkolumnijuma broda velikih katedrala do strukturalnih elemenata got. svodova i njihovih horizontalnih projekcija. U savremenoj arhitekturi, modul je bilo koja jedinica mere koja olakšava prefabrikaciju.

MODUL, KONSTRUKTIVNI - korak. Predstavlja višestruki iznos projektnog modula, koji regulativno određuje razmak - raspon između dva konstruktivna elementa.

MODUL, OSNOVNI - Iznosi 1M ili M=10cm=1dm, osnovna jedinica mere.

MODUL, PROJEKTNI - Predstavlja regulativni stalni višestruki iznos osnovnog građevinskog modula.

MODUL, REGOLA HOMOGENEA (lat.) - Naziv za modul iz kojeg je razvijena organska struktura (prema Witkoweru).

MODUL, TIPOVI MODULA - Osnovni tipovi modula su: osnovni modul, projektni modul, modularni koeficijent, konstruktivni modul, modularna mera, modulisana mera.

MODULACIJA - Naziv za proces vršenja mera odnosa, srazmere arhitektonskih elemenata i njihovo utvrđivanje putem modula.

MODULARNA DISCIPLINA - Pojam označava plan ili projekt izrađen u modularnom sistemu u svim svojim elementima. Najznačajniji predstavnik m.d. je Le Corbusier.

MODULARNA KOORDINACIJA - “Modul” predstavlja englesku ili francusku reč koja je nastala iz latinskog izvora reči “modulus”, koja je predstavljala malu jedinicu mere, kao deminutiv od reči “modus”. U klasičnoj arh. modulus predstavlja polovinu prečnika stuba u njegovoj osnovi i predstavlja jedinicu proporcionisanja u klasičnom redu stubova i entablaturi. Njena stvarna veličinama nije predodređena unapred, ali se određuje za svaki projekat posebno.

Kod modularne koordinacije modul ne predstavlja jedinicu proporcije, već predodređenu standardnu meru koja se koristi za koordiniranje dimenzija komponenti jedne zgrade (vrata, prozori, paneli, grede) sa dimenzijama prostora projektovanog objekta unutar kojeg treba postaviti ove komponente. Modularna mera (oli osnovna mera) komponenti izražena je istovetnim celim brojem modula kao veličine koja određuje njihov prostor unutar zgrade. Međutim, stvarna, izvođačka mera komponente biće ubek manja od njene modularne mere za razliku koju stvara prostor naleganja i njegova tolerancija (proizvođačka i manipulativna). Pometnja u shvatanju “modula” kao jedinice standardizacije i njegove antičke upotrebe kao osnova arh. proporcija, nastavljena je, na pr., kod Le Corbusierovog “Le Modulora”. On predstavlja, u suštini, metod primene principa Zlatnog preseka i nema povezanosti sa modularnom koordinacijom. Modulor nama ničeg zajedničkog sa Modularnom.

Modul u modularnoj koordinaciji se ponekad smatraza “osnovni modul”, da bi bio razlikovan od svojih mnogostrukosti, koji se koriste kao “moduli plana”, “izvedeni moduli”, “projektni moduli” i td. Ipak najbolja upotreba pojma je kada se on ograniči na upotrebu pojma “modul” u smislu označavanja “osnovnog modula” i iz njega se izvedu ostali izrazi, kao što su “planska mreža” za njegove umnoške. Ovo je potrebno iz razloga zato što je veličina osnovnog modula međunarodno ograničena na 10 centimetara, za metričke zemlje i 4 inča za zemlje koje koriste inče i stope. Logična pozadina izbora ove mere za osnovni modul, ne podržava upotrebu bilo koje druge mere, duže ili kraće, koja bi se umnožavala i ponavljala kao modul. Ukratko, postoji samo jedan modul: 10 cm ili 4 inča.

Međunarodno određenje ovog modula od 10cm/4inča bilo je rezultat dva uzroka. Pre svega, to su bila nastojanja proizvođača da se modul načini što je moguće većim iz razloga pojednostavljenja i masovne produkcije. Sa druge strane, sa gledišta arhitekata, postojalo je nastojanjr da se dobije što je manje mogući modul iz razloga većih estetskih i funkcionalnih projektantskih mogućnosti. Usvojeni principi m.k. jedinstveni su za sve krajeve sveta, tamo gde je ovaj problem raspravljen. M.k. je ušla u nacionalne standarde mnogih tehnički razvijenih zemalja, počev od Francuske (1942.g.) i SAD (4 inča, 1945.), Belgije (1948.), Italije (1949.), Nemačke (10cm i 12,5cm, 1951.), a zatim i ostalih razvijenih zemalja. U mnogim zemljama postoje Asocijacje građenja prema modularnim standadima (SAD, Velika Britanija, Australija i dr.).

MODULARNA MERA - Sve one mere koje nastaju prostom deobom projektnog modula, a kao rezultet takve deobe daju ceo, decimalan broj.

MODULARNA MREŽA - Naziv za mrezu, postavljenu u dimenzijama odabranog osnovnog modula, koja se koristi za arh. projektovanje, izvođenje arh. objekata ili prilikom arheoloških iskopavanja. M.m. može da bude: trakasta, pravougaona, kvadratna, trougaona, šestougaona, kružno koncentrična, kružno radijalna i dr.

MODULARNE POMOĆNE MREŽE - Upotreba pravilnih mreža, različitog oblika, sačinjava jedan od uobičajenih postupaka kojim se uprošćava posao u procesu arhitektonskog projektovanja. Upotrebljava se obična karirana hartija ili posebno nacrtana mreža shodno svrsi. Arhitekti se služe takvim načinom prilikom rešavanja poteza opšteg plana, a inženjeri, veoma često, postavljaju svoje crteže skeletnih konstrukcija preko takvih mreža. Ovakav postupak ujedno olakšava posao u projektnom birou i pozitivno utiče na umnu disciplinu. Tek nedavno se došlo na ideju o opštoj upotrebi mreza ne samo za postavljanje glavnih konstruktivnih elemenata i poteza opšteg plana, već i radi koordinacije po položaju i dimenzijama svih dimenzionisanih materijala i elemenata koji se ugrađuju. Ovo nameće njihovu racionalizaciju u zavisnosti određene mreže ili kombinacije nekoliko mreža i to ne samo u smislu da se uprosti rad u birou, već i da se olakša sklapanje materijala na gradilištu, uz što manje sečenje i doterivanje. Mreže nisu upotrebljavane na jednake načine u svim zemljama, niti pak od raznih konstruktera u jednoj te istoj zemlji. Da bi se izbegao svaki nesporazum, treba pribeći izvorima i proučiti, bar elementarno osnovne principe.

Plan Bramante-a za crkvu sv. Petra u Rimu, zasnovan je na mreži, a različiti konstruktivni elementi, svodovi, stubovi, pilastri i niše, poklapaju se sa potezima mreže. Svrha ovih mreža je dvostruka: one predstavljaju, u prvom redu, pomoćni sistem koji dopušta situiranje objekata u odnosu na stalne linije i tačke a time i među sobom; ove mreže utvrđuju takođe dimenzionalnu razmeru za proučavanu površinu. Kod grafikona, horizontalne i vertikalne raspodele, definisane linijama pomoćne mreže, odgovaraju, svaka ponaosob, razmeri određene veličine. Isto tako, na nekoj karti, pomoćna mreža služi kao razmernik i dopušta utvrđivanje položaja bilo kojeg predmeta u određenoj zoni.

U toku poskednjih godina, izvesne zamlje su pojačale upotrebu pomoćnih mreža kod postavljanja građevinskih planova. Ponekad, kao u Danskoj, sve evolucija modularnih mreža se zasniva na lokalnim ili nacionalnim tradicijama. U drugim zemljama, upotreba mreža se razvijala paralelno sa uvođenjem novih građevinskih metoda. Dimenzije mreža su različite, ali se uglavnom upotrebljava kvadratna mreža. Međusobni položaj pojedinih elemenata i njihovo mesto u skupnom planu određeni su na nedvosmislen način odabranim pomoćnim sistemom. Kada su elementi utvrđeni u zavisnosti od pomoćne mreže tada je mogućno reduciranje broja formata i uprošćavanje i trandardizovanje detalja sastava. U ovakvim prilikama, upotreba mreze dopušta koordinaciju polozaja i sklapanje elemenata, a naročito ako su njihove veličine pažljivo usklađene sa osnovnim dimenzijama pomoćnog sistema.

Modularne pomoćne mreže ili skraćeno: MPM predstavljaju sistem ortogonalnih linija gde su odstojanja između njih, u oba pravca, iskazana u modularnim merama. Odstojanja između linija mreže mogu biti različita, ali uvek iskazana u modularnim merama. Pored ortogonalnih, mozemo da koristimo i druge oblike mreža: dijagonalne, poligonalne, kombinovane, itd. Prednosti koje pružaju MPM:

  1. Proces projektovanja je racionalniji i efikasniji;
  2. Omogućava se sagledavanje, kompariranje i laka kontrola svih redova veličina u svim fazama projektovanja;
  3. Usmerava proces projektovanja u pravcu strukturalnog disponiranja određenih funkcionalnih jedinica i skupova;
  4. Olakšava i pojednostavljuje izbor i opredeljenje konstruktivnog sistema;
  5. Disciplinuje misaoni proces projektovanja;
  6. Omogućuje dimenzionalnu koordinaciju elemenata i delova zgrada;
  7. Predodređuje industrijalizovani način građenja, odnosno prefabrikaciju elemenata za građenje.

Položaj MPM prema odabranom i usvojenom konstruktivnom sistemu može biti dvojak, i to: a) kontinualna MPM i b) diskontinualna MPM. Kontinualna MPM postavlja se tako da potezi mreze prolaze kroz ose konstruktivnih elemenata i na taj način definišu meru (od ose do ose) kao čist konstruktivni raspon. Diskontinualna MPM postavlja se tako, što se na mestima gde počinje prostiranje konstruktivnih elemenata MPM prekida, a mere za jačinu elemenat se dodaju.

MODULARNE STRUKTURE - U urbanističkom pogledu, modularne strukture se razvijaju već nekoliko hiljada godina, sve do najnovijih urbanističkih dispozicija. Naravno da modularne strukture nisu samo one ortogonalne nego i heksagonalne i mnoge druge, kako to pokazuje Bakenonov predlog, dok linč (Lynch) i modularne strukture kvadratičnog rastera deli na “mrežne” i “šahovske”. Kombinacija različitih modularnih struktura, kao i “ispuštanje” pojedinih “polja” i njihovo korišćenje na drugi način, intenziviraju ritam i promene fizičke strukture u celini. Projekt novog Nemačkog uuniverziteta Kandilisa, Josića i vudsa (Candillic, Josic, Woods) pokaazuje mogućnosti modularnih struktura za slozene programe.

MODULARNI ARHITEKTONSKI ELEMENTI - Naziv za arh. elemente koji su urađeni tako da njihove dimenzije odgovaraju određenim modularnim merama. Modularni elementi su proizvod modularnog projektovanja i obično se primenjuju kod prefabrikovanih arh. objekata. Za osnovni arh. modul usvaja se određena jedinična dužina koja određuje sve elemente modularnog arh. sistema.

MODULARNI DIZAJN (engl. modular design) - Dizajn na osnovu utvrđenih dimenzija ili modula, obično kao rezultat upotrebe prefabrikovanih elemenata. V. Industrijalizovana gradnja, ali takođe podržan teorijskim interesovanjem. V. Modulor.

MODULARNI KOEFICIJENT - Poznata veličina izražena kao ceo broj kojim se multiplicira osnovni građevinski modul. Obelezava se u projektima sa (n).

MODULARNI RASTER - Raster mreža kod koje su kvadratna polja data u veličini 1 modula (1 M). 1 modul je mera usvojena za osnovnu meru nekog projekta, prostora, arhitektonskog elementa ili elementa enterijera. 1 modul moze da iznosi; 10 cm, 60 cm i dr.

MODULARNI SISTEM - Sistem mera i dimenzija jednog arh. objekta koji je projektovan i izveden prema bazično uspostavljenim mernim pravilima - modulu, koji je proizašao iz jedinične mere dela čovekovog tela.

MODULISANA MERA - Naziv za sve mere koje su nastale prostom ili kojom drugom deobom projektnog modula, a kao rezultat daju mere koje nisu celi decimalni brojevi.

MODULOR (franc., engl.) - Sistem proporcija koji je unapredio Le Corbusier u svom delu Le Modulor (1951.g.). Modulor je zasnovan na merama muške figure i korišćen je da bi se odredile mere i proporcije jedinica i elemenata gradnje. Modulor je u teoriji arhitekture naziv za proporcionu skalu koju je postavio Le Corbusier sa svojim saradnicima, koja je prema Albertu Einsteinu “učinila loše teškim a dobro lakim”. Modulor ja zasnovan na dve linije, koje proističu iz Zlatnog preseka i koje su date u odnosu prema ljudskom tellu. Inicijalna dimenzija je 226 cm (7 ft 5 in), što predstavlja visinu stojećeg čoveka sa podignutom jednom rukom, a čija polovona je 113cm. Pri tome, čovekovom visinom se smatra visina od 183cm. U slučaju kada je čovekova visina 175cm, inicijalna dimenzija m. je 216 cm.

MODUS VIVENDI (lat. način života) - Stil života, način života. Pojam karakteriše način na koji jedna osoba ili pripadnici jedne socijalne strukture žive. Modus vivendi se, u arhitektonskom smislu, odnosi na način i stil stanovanja, uređenja enterijera stana ili kuće, stila odevanja, uopšte, životnog stila. Modus vivendi, u sociološkom smislu, predstavlja način ponašanja pojedinca ili karakteristične grupe stanovnika. Na modus vivendi umnogome utiče proces urbanizacije, koji određuje način života, rada i stanovanja u jednoj urbanoj sredini. Postoje različiti modeli stanovanja: građanski model, seoski ili ruralni model, tehniciziran model stanovanja, shematizovan model, kolektivni model, individualni model i dr.

MOLEKULARNA STRUKTURA - Građevine načinjene u obliku tuba i lopti, aranžirane da podsećaju na dijagram molekula, kao kod Atomijuma, koji je podignut za Briselsku izložbu (1958).

MONOHORD U ARHITEKTURI - Bilo je sasvim prirodno da se traže odgovarajuće brojčane vrednosti za tonove, kao elemente muzičke harmonije. Pitagora je u tu svrhu upotrebio jednu žicu na rezonantnoj podlozi, takozvani monohord. Ukupnu dužinu titrajuće žice = 1 oktava, podelio je Pitagora u 8 tonova, a rastojanje tonova je određivao prema pripadajućoj dužini žice. V. Pitagorina nauka o harmoniji.

MONOHROMATIKA - Jednobojnost.

MONOHROMIJA (grč. monoz monos sam, jedan i crma hroma boja) - Jednobojnost. U arh. je monohromni objekt ili kompozicija ona, koja je završno obrađena samo jednom bojom ili jednim materijalom (natur beton), ali sa tankim prelazima i nijansama od svetle do tamne. Suprotan pojam je polihromija, višebojnost, mnogobojnost. Monohromija je takođe prisutna u enterijerima, vitražima, popločavanjima, dekoraciji i dr.

MONOTONA ARHITEKTURA - Naziv za jednoobraznu arhitekturu, čiji elementi se neprekidno ponavljaju, čineći neinteresantnu, nedinamičnu, statičnu i neinventivnu kompoziciju. U urbanističkom smislu, monotonija je odlika delova jednog grada koji sadrze istovetne, jednoobrazne, neinventivne elemente. Postoji prostona monotonija, koloritna monotonija ili monotonija arh. i urban. sadržaja.

MONTAŽA (fr. montage) - 1. postavljanje neke sprave na mesto upotrebe; nameštanje, sklapanje, sastavljanje (mašina, pušaka, topova i dr.); 2. voj. punjenje metaka, granata itd.; 3. odabiranje pojedinih odlomaka, delova, crteža, slika i dr. i sastavljanje u jednu skladnu umetničku celinu (u književnosti, muzici, radiju, grafici, fotografiji i dr.).

MONTAŽNA KUĆA, POREKLO - Ideja o montažnoj kući potiče još iz vremena Leonarda da Vinci-ja, koji je ujedno i njen tvorac. Oko 1500. Godine univerzalni genije jen projektovao kuću od fleksibilnih elemenata, čiji su drveni delovi bili obrađivani pre nego što bi stigli na mesto gradnje. Pravljenje montažnih kuća otpočelo je u Engleskoj u XVII veku, dok su serijsku proizvodnju započeli Amerikanci. Doseljenici u Novi Svet morali su brzo i jeftino da dođu do krova nad glavom, pa je tako već 1900. Započela mašinska proizvodnja. U XIX veku montažne kuće u Nemačkoj su podizane prevashodno u vojne svrhe.

MONTAŽNO GRAĐENJE, RAZVOJ - Gradnja prethodno proizvedenim elementima koji se na gradilištu postavljaju i spajaju (montiraju). Za razliku od konvencionalnog građenja, kad se zida opekama, kamenom, kamenim blokovima i kad se betonira na gradilištu, montažnom gradnjom nastaju građevine sastavljanjem prethodno izrađenih krupnih građevinskih elemenata. Montažno građenje i proizvodnja elemenata (prefabrikacija, predfabrikacija) osnovna je industrijalizacije građevinarstva. Dosadašnje iskustvo s montažnim građenjem pokazuje da ne postoje građevine koje se ne bi mogle graditi montažnim postupkom.

Građenje gotovim elementima nije novo. U najstarije doba građevinski su elementi pripremani na nalazištu (kameni blokovi u kamenolomima), prevoženi su često na veliku daljinu i tamo ugrađivani u piramide i hramove. Od XVII do XIX veka građene su montažne drvene zgrade za smeštaj vojnika u Engleskoj, Nemačkoj i Austriji, te za smeštaj kolonijalne uprave u britanskim kolonijama. Prvi put je 1838. godine organizovana industrijska proizvodnja elemenata od cementa, a 1849. godine industrijska proizvodnja armiranobetonskih elemenata, kada je francuski vrtlar J. Monier (1823-1906) izradio različito oblikovane posude za cveće. Već posle nekoliko godina (1852) proizveden je prvi montažni nosač u obliku slova T za valjaoničku halu u Nemačkoj. Krajem XIX i početkom XX veka sve se više primenjuju pretfabrikovani elementi: nosiva konstrukcija nad kasinom u Biaritzu (1891), prvi velikopovršinski betonski krovni elementi (Brooklyn, SAD, 1900.), prednapregnuti betonski krovovi i tavanice (sistem Lund, 1905), armiranobetonska rešetkasta konstrukcija (sistem Visintini, 1906), prva lepljena drvena konstukcija (1910), prve montažne stambene zgrade u Evropi (1918), serijska proizvodnja nosača od prednapregnutog armiranog betona za tavanice i krovove (sistem Hoyer, 1937), montažni armiranobetonski nosači za most (raspon 33 m, 1938) i za hangar u blizini Rima (raspon 36 m, 1939), montažni most preko reke Marne (raspon 78 m, 1942). R. Camus (1953) ostvario je u Fracuskoj ideju o gradnji stambenih zgrada od prethodno izrađenih elemenata koji se na gradilištu samo montiraju.

MONTAŽNO GRAĐENJE, SVRHA MONTAŽNE GRADNJE - Osnovna je svrha prelaz na industrijske postupke građenja, jer se tako postiže veća produktivnost. Osim toga, takvo građenje ima mnoge prednosti: a) montažni elementi proizvode se u optimalnim uslovima, pa se postiže bolji kvalitet proizvoda, bolje iskorišćavanje materijala, a osigurava se i uspešna kontrola kvaliteta, b) ostvaruje se neprekidna proizvodnja elemenata nezavisno o vremenskim prilikama (rad na skelama, na visini i na slobodnom zamenjen je radom pod krovom), c) zanatska proizvodnja zamenjena je industrijskom, uz bolje iskorišćenje mašina i uređaja, s mogućnošću serijske proizvodnje, te primene mehanizacije i automatizacije, d) smanjenom upotrebom skela i oplata snizuju se troškovi gradnje i štede šume, e) smanjeno je stezanje konstrukcije, jer su montažni elementi već stabilizirali pre montaže, f) elementi se najčešće montiraju suvim postupkom, pa se manje vlage unosi u građevinu, g) gradi se brže, a može se ostvariti istovremenost grubih i završnih radova, čime se smanjuju troškovi na gradilištu (gradilišna režija) i h) potrebno je manje kvalifikovanih radnika na gradilištu, koji se danas u razvijenim zemljama teško nalaze. Montažnom gradnjom uz dobru organizaciju i uz izbor pogodnog montažnog sistema može se postići jeftinija gradnja.

Montažna gradnja, međutim, ima i nedostataka. Oni se mogu svesti na sledeće: a) potrebna su velika početna ulaganja (gradnja fabrike montažnih elemenata) koja su opravdana tek kad je serijska proizvodnja dovoljno velika, b) povećani su transportni troškovi, jer se gotovi elementi moraju dovesti iz fabrike na gradilište; oni se mogu smanjiti dobrom organizacijom prevoza i izradom nekih, pogotovu teških, elemenata na gradilištu, c) poteškoću pri gradnji predstavljaju mnogobrojne spojnice (fuge), ali one za približno 40% smanjuju uticaj promene temperature na stezanje i rastezanje konstrukcije i d) postoji opasnost od uniformisanosti građevina, što ne treba izjednačiti s tipizacijom elemenata koja uvek ima pozitivan uticaj. Često već i jedna od spomenutih prednosti može biti dovoljna za primenu montažne gradnje. Tako, npr., u industrijski razvijenim zemljama pomanjkanje kvalifikovanih građevinskih radnika, a u zemljama s hladnom klimom bolje iskorišćenje relativno kratke građevinske sezone mogu uticati na odluku o primeni montažne gradnje.

MONUMENT PREDMET (l. monumentum) - Umetnički izrađen predmet koji neposredno ili simbolično služi kao uspomena na koga ilišto, spomenik.

MONUMENTALAN (lat. monumentalis, nem. Monumental, engl. monumental) - Naziv za građevinu naročito velikih dimenzija ili one građevine koje izazivaju kod posetilaca i posmatrača naročita osećanja. Takođe, naziv za veoma značajne građevine.

MONUMENTALIZAM - Odrednica jednog arh. pravca, stila ili pojedinačnog objekta koja se odnosi na njegovu grandioznost u fizičkom ili idejnom smislu. Snažne odlike monumentalizma imaju mnoge arh. epohe i mnogi stilovi: egipatska epoha, helenistički arh. stil, arh. Starog Rima, renesanse, klasicizma i dr.

MONUMENTALNA ARHITEKTURA - Naziv za arh. čije su dimenzije ogromne u odnosu na čovekove i koja ima za osnovni karakter svoju fizičku veličinu. Međutim, nije uvek neophodno da m.a. bude fizički grandiozna: monumentalnost jednog arh. objekta postiže se takođe monumentalnošću, grandioznošću njegove ideje, koncepcije i značaja. Tokom istorije arh., stećemo bezbroj primera m.a. Stare civilizacije na tlu Severne Afrike i Latinske Amerike ostavile su za sobom najznačajnije primere monumentalne arh.: egipatske piramide, mezoameričke i latinoameričke piramide. Civilizacije Dalekog Istoka takođe obiluju m.a. u obliku brojnih hramova. Arh. Stare Grčke i Starog Rima mogu se smatrati koncepcijski monumentalnim arhitekturama, u čijim arh. redovima i stilovima preovlađuje namera i ideja monumentalnosti. U doba gotike, monumentalnost je glavna odlika i namera gradnje katedrala. I u periodu renesanse, postoji monumentalnost uglavnom kod sakralne arhitekture. Monumentalnost savremene arh. prisutna je u fizičkim dimenzijama arh. objekata, pre nego u koncepcijskom i idejnom smislu. Savremeni oblakoderi su predstavnici novog koncepta monumentalnosti.

MONUMENTALNA GRAĐEVINA (lat. monumentalis, engl. monumental) - 1. Građevina koja je podignuta da bude monument, ili liči na njega. 2. Građevina koja je formalna, impresivna, vrlo velika i postojana, verovatno podignuta u nameri da zadivi i zastraši posmatrača.

MORALNOST STAMBENE ARHITEKTURE - Pitanje moralnosti stambene arhitekture vezano je za pitanje moralnosti arhitekture uopšte. Stambena arhitektura je ona vrsta arhitekture koja je najviše vezana za čoveka i njegove potrebe, koja predstavlja napor za zadovoljenjem tih potreba na najpogodniji način. Ukoliko stambena arhitektura nije zadovoljila potrebe svojih stanovnika, dolazi do stvaranja patogenih elemenata koji se prenose na stanovnike.

MORAVSKA STOPA - Naziv za modularnu jedinicu mere koja odgovara jedinici stopi, koja je korišćena u periodu Moravske škole. 1 m.s.=30cm=4šake=16 prstiju.

MORFOLOŠKE STRUKTURE - Naziv za urbane ali i arhitektonske strukture koje su vezane za geografsku strukturu terena i područja na kojem se ta urbana sredina ili arhitektonski oblik nalaze. Morfološke strukture predstavljaju predele i položaje, kuće, ulice i trgove, spomenike, okolinu i četvri, povezane sa prirodnim oblicime terena na kojem se nalaze. Nasuprot morfološkim strukturama, razlikujemo sociološke strukture koje obuhvataju podelu stanovništva, doba starosti i polove, domaćinstva, aktivno ili pasivno stanovništvo, takozvane socio-profesionalne kategorije, oni koji rukovode ili kojima se rukovodi.

MOTIV (srednjovek. lat. motivum od moveo pokrećem) - U lik. umetnostima, obeležje umetničkog dela prema prikazanom sadrzaju, odnosno obelezje formi ukrasne namene (dekorativni m., ornamentalni m.). Terminološki se naziv m. diferencira od naziva tema koji se upotrebljava kad je reč o kompoziciji s mitološkim, legendarnim, istorijskim, sakralnim, alegorijskim i sl. sadržajem.

MOTIV U ARHITEKTURI - Motiv je moguće utvrditi na bilo kom nivou organizovanog prostora, ukoliko se naravno ne radi o nužnom skloništu. Ali je svrsishodnije u međuakciji nivoa označiti te sile koje deluju na određene motivacije. U principu, moguće je prihvatiti da se motiv konstituiše kao forma i tehnika pod uticajem mnoštva razloga. Stoga motiv ne treba gledati kao isključiv problem forme, jer se često u organizacijama može govoriti o sociološkim motivacijama a koje struktuiraju osnove budućeg prostora. Na nivou izgrađene (urbane) sredine motivacije su obično kombinovane: sociološke, ekonomske, političke, organizacione itd. Primera radi, pravo na vidik kao usvojeni princip i motiv mnogih gradova u prošlosti nema svojih posledica, kao motiv, samo u organizacionom smislu.

Motiv ne deluje samo u urbanom tkivu, već je motivacija predodredila i neke unutarnje strane života u jedinicama: socijalne raspodele, odnose u porodici, prava na zatvoren i otvoren život i prava na meditiranje i uživanje u vidiku. Ovakvo delovanje motiva pronalazimo u tezi o izgrađenom prostoru koju zastupa 1934.g. Gropius: “Visoki objekti okruženi sa što je moguće više zelenila, pokazali su se kao jedini stambeni tip na području glavnih gradova.” Le Corbusier pokazuje iste motive izgradnjom Unite d’habitation a Marseille, 1954.g. Obe teze sastoje se u smanjenju izgrađenog prostora a pod različitim dejstvom moguće tehnike, i daju predloge koji po značaju i višestrukim posledicama predstavljaju kombinovane motive.

Na nivou urbane sredine motiv utiče na stepen ograđenosti i uključenosti u sredinu; određuje pored opšte regulacije svih vrsta tokova i vrstu mase sa neposrednim posledicama na njen organizacioni sastav. Na nivou ograđenog-uključenog prostora, tri slučaja moderne arhitekture kao što je Miesov nemački paviljon na izložbi u Barceloni, 1929.g., vila Savoie Le Corbusiera iz 1929-1931.g. i Herbert Jacobs House F.L. Wrighta iz 1937.g. su najbolji primeri za različite motivacije unutarnjeg prostora, koji međusobno imaju istih načelnih obeležja u vezi s pejsazem i okruzjem. Nemački paviljn u Barceloni pokazuje postojanje opšteg motiva bliske i mobilne veze izgrađene sredine i predela. Mobilnost je u njenoj unutrašnjoj, izgrađenoj, organizaciji, a što je stvorilo tehniku “tekućeg prostora” (flowing space, espace courante). Izrazavajući osnovni motiv o preklapanju sredine, vila Savoie i Herbert Jacobs House, isti motiv preispituju u jačem dejstvu izgrađenog i ograđenog sopstvenog sveta u sredini.

Na nivou ograđenog, moguće je motive vezati u “lanac”, prekidati ga i time određivati njegove različite “dubine”. U jednoj tipičnoj jedinici očigledno je moguće na tri osnovna stepena izvršiti spajanje motiva ili njihove prekide:

  1. Orijentisanost u pravcu kretanja - pristup bez dvoumljenja, moguće “dubinsko svezivanje” motiva;
  2. Sagledljivost i mogućnost kretanja - orijentisanost prema grupama - odnos prema spoljašnjem prostoru.
  3. Analiza pojedinih grupacija - međuodnosi i odnos prema spoljnjem prostoru.

MREŽE U ARHITEKTURI, ARHITEKTONSKE MREŽE - Naziv ne predstavlja perspektivnu konstrukciju, već su one pomoćno sredstvo za trodimenzionalnu organizaciju jednog apstraktnog prostora, njegovu anatomiju ili strukturu i osnovne pojmove o teoriji mreža.

MREŽE, MODULARNE POMOĆNE MREŽE - Koriste se prilikom projektovanja da bi se odredili elementi definisanja prostora, a iz njih dalje se određuju konstruktivni prostorni elementi i funkcionalni elementi. Postoje sledeće modularne pomoćne mreže: kontinualna modularna pomoćna mreža, diskontinualna modularna pomoćna mreža, transformisana modularna pomoćna mreža, superponovana modularna pomoćna mreža, miniplicirana modularna pomoćna mreža.

MULTICENRIČAN PROSTOR, POLICENTRIČAN PROSTOR - Prostor u arhitektonskom i urbanističkom smislu, koji je formiran okolo više razmeštenih centara. V. Multicentrični grad.

MULTIFUNKCIONALAN, VIŠENAMENSKI - U arhitekturi, naziva za jedan prostor koji ima više od jedne namene. Gotovo sve vrste arhitektonskih prostora mogu da imaju više od jedne funkcije, bez obzira na njihovu namena. U stanovanju, multifunkcionalan prostor kuhinje prima i funkciju obedovanja, dok multifunkcionalan prostor dnevne sobe može da ima i funkciju biblioteke, a ponekad i funkciju spavaće sobe, u izuzetnim slučajevima.

Postoje projektovani multifunkcionalni objekti sa predviđenim karakeristikama obavljanja više srodnih ili različitih funkcija. Tako na pr. multifunkcionalna sportska hala može da ima funkcije odvijanja nekoliko raznorodnih sportova, pa čak i da ima funkciju bioskopa ili kongresne, koncertne dvorane. Multifunkcionalni trgovi nisu predviđeni samo za okupljanje većeg broja građana, već su često imali uloge gradskih tržnica i većnica (u starom Rimu), pa i funkcije sudnica, mesta egzekucija.
Multifunkcionalnost je veoma značajna karakteristika jednog prostora i kao takva predstavlja prednost jedne urbane sredine. Multifunkcionalnost u određenim slučajevima može da bude mana jednog prostora (kao na pr. multifunkcionalnost dnevne sobe), ali je najčešće to prednost (sportska hala).

MULTIPLI (od lat. multiplus mnogostruk, engl. multiples) - Umetnička dela projektovana za masovnu produkciju, koja teoretski mogu da budu izvedena u neograničenom broju, bez erozije na kvalitetu sadržaja.

MULTIPLIKACIJA, ARHITEKTONSKA - Naziv za umnogostručavanje istih arhitektonskih elemenata, jedinica ili objekata koji se nalaze u jedinstvenojh celini. Multiplikacija je karakteristična za stambenu arhitekturu, kao i za arhitekturu administrativnih zgrada, gde se kancelarije multiplikuju oko jezgra zgrade ili koridora.

MULTIVALENTNOST PROSTORA (engl. multivalence vrednost, važnost) - Naziv za višeznačnost, višestruku važnost ili višestruku vrednost jednog prostora. Takođe, pojam predstavlja jedan prostor koji ima više prostornih karakteristika. Prema Jencksu, m. predstavlja unutar jednoga prostora prisustvo različito vrednovanih nivoa značenja. Ovako posmatran, m.p. se sastoji iz četiri različita kvaliteta: imaginativne kreacije, ili načina postavlja kompozicije elemenata prostora na popuno nov način, od količine delova kompozicije koja je tako transformisana, načina vezivanja između delova koji predstavlja izvor kreacije i koji dopušta da se delovi kompozicije modifikuju između sebe. Teoriju multivalentnosti mozemo konkretno predstaviti primerom dva tipa arhitekture: jedna je arh. Le Corbusiera koja pokazuje imaginativnu fuziju, a druga je arh. Fredericka Gibberda, koja pokazuje skup ili kompoziciju koja je suštinski univalentna.

MUTUALIZAM (engl. mutual uzajaman, međusoban) - Karakteristika jedne arhitekture, arh. ideje, koncepta ili arh. stava koji su proizašli iz različitosti više ideja i koji unutar svoje strukture nose više ideja i uticaja. Gropijusov osnivački manifest Bauhausa nosi u sebi sadržine ideja socijalizma gildi, pokreta Arts i Krafts i mutualizma.

Komentari: 0

Vezane kategorije


TEKSTOVI /iz kategorije/


Anketa

Kojom vrstom toplotne izolacije je izolovan vaš stan/kuća?
Milan 09.10.2019.
Da, sve je to lepo u teoriji. Međutim kao i...
Maxs 24.09.2019.
Pa neka plate 50€ i neka prijave radnike na...
Darko 23.09.2019.
Teško da će neko južno od Save da se vraća ...
Шумадинац 16.09.2019.
1. Смедерево - Зрењанин - Кикинда - Хоргош....
Darko 09.09.2019.
Po zakonu za sve nelegalno izgrađene objekt...