Gradjevinarstvo

Početna  |  O nama  |  Oglašavanje  |  Unos podataka  |  Kontakt  |  English
      >>> Uputstvo za pretragu        
     Kategorije
Konstrukcije
Krovni pokrivači, oblaganje, stolarija
Završna obrada, enterijer
Kućne instalacije
Pejzaž i uređenje okoline
Usluge, mašine, alat
    Vesti
    Tekstovi
    PROMO tekstovi
    Zanimljivosti
    Regulativa
    Komentari
    Ankete
    Mali oglasi
alat beton blok boje cement crep čelik distancer drvo elektrooprema energetska efikasnost fasade grejanje hidroizolacija izgradnja kapije kontejner krov legalizacija lepak mašine metal montažne kuće most ograde opeka oplate pametne kuće panel parket plafoni podovi pregradni zidovi profili projekat prozori sajam skele spušteni plafoni tende termoizolacija vrata zelena gradnja

Rečnik arhitektonskog projektovanja (T, U)

26.11.2012. | Gradjevinarstvo.rs

U narednih nekoliko tekstova predstavićemo vam "Rečnik arhitektonskog projektovanja", autora Slobodana Maldinija, koji može biti od velike pomoći kako studentima arhitekture, tako i već svršenim arhitektama. Rečnik ovog tipa je štivo kome se svi vraćaju. Danas vam prenosimo pojmove iz arhitektonskog projektovanja koji počinju na slovo T i U.

TABU PROSTOR - U istoriji arhitekture, naziv za prostor koji predstavlja zabranjeno područje. To je često prostor jednog hrama (egipatski, grčki) ili je to prostorija u jednoj građevini ili kući. U egipatskom hramu, tabu prostor je bila prostorija u kojoj se nalazilo mumificirano tela faraona. Prilikom gradnje ove prostorije ili prilikom obreda sahranjivanja u njoj su zaziđivani živi svi oni koji su imali saznanje o ovoj prostoriji.

TACKBOARD ART (engl. umetnost izložbenog panoa) - Naziv je nastao krajem pedesetih godina, nakon izložbe Richarda Hamiltona (1956. g.), kada je glavno izražajno sredstvo arhitekata postao izložbeni pano, tabla na kojoj su rađeni kolaži fotografija i teksta, zajedno sa slikama, koji su predstavljali nove tendencije u arh. Bile su to višeslojne simboličke predstave, koje su ličile na reklamne panoe, što je tada predstavljalo osnovni oblik memorisanja i prikazivanja arh. ideja. Predstavnici t.a. bili su između ostalih: Lawrence Alloway, toni Del Renzio i Holroyd.

TAPEROVANO (engl. taper) - Postepeno smanjenje širine ili debljine kod bilo kojeg izduženog objekta prema jednom ili drugom kraju, kao na primer kod herma, obeliska, vrha tornja ili terma. Stabla stubova, ukoliko su pravilna, ne taperuju se, već je na njima poznata pojava entazisa.

TEHNICIZAM - Problemska vrednost tehnicizma u odnosu na arhitekturu moze se mozda bolje proceniti ako se proširi na problem ljudskog rada. Analiza pojava koje progresivno označavaju etape evolucije metoda industrijske proizvodnje i njihov uticaj na psihologiju i na kulturni svet radnika, pruža nam podatke koji olakšavaju uočavanje nekih iskustava moderne umetnosti i arhitekture u sveobuhvatnoj istorijskoj perspektivi. Kako i svet rada, tako i svet umetnosti oseća naizmenična dejstva onog procesa personifikacije mašine koji izgleda da ima svoju naknadu u mehanizaciji čovekovih aktivnosti, u njegovom odbijanju da postane protagonista svoje sudbine.

Naučna organizacija rada koju je 1911.g. predložio F. Taylor predstavlja eksperiment koji je, nakon što je zaokružio ciklus svog sazrevanja, jasno pokazao vanljudske ciljeve razvoja proizvodnih procesa i teškoće da se unapred predvide posledice na društveni život. Stvoren kao predlog jedne mentalne revolucije koja bi trebalo da uspostavi novi odnos između čoveka i njegovog rada i između različitih komponenti organizacije proizvodnje, taylorzam jeubrzo postao činilac uništenja ličnosti radnika “pretvarajući ih u neku vrstu atomske strukture fabrika”. Taylorevi ciljevi bili su sasvim različiti: pre svega eksperimentalna određenost najboljeg metoda za izvršavanje i vremena potrebnog za jednu operaciju, dakle, određivanje raspodele rada koja bi vodila računa o ovim analitičkim podacima odbacujući sve vrste rasipanja, rasipanja vremena radnika ili vremena mašina, prouzrokovanih kašnjenjima usled pogrešne raspodele snaga ili usled nedostataka u koordinaciji količina.

Na području arhitekture, iskustvo Bauhausa je u manjoj ili većoj meri razjasnilo humane i civilizacijske ciljeve pokušaja da se reorganizuju proizvodni procesi arhitekture u tehničkom smislu, što je shvaćeno kao jedini mogući način da se spasu preživele vrednosti zapadne civilizacije. U širem smislu, bela arhitektura središnjih godina između dva rata, u celini izražava proizvod tehnicizma, koji ima za cilj iznalaženje formalno novog izgleda arhitekture i novog grada. Napuštanje prostornog jedinstva, elementarne simbolike koja je povezivala jednu zgradu sa tlom i traženje jedinstva pod tenzijom, i dinamičke ravnoteže postignute hladnom primenom pravila tehnike, predstavljaju osnovne karakteristike tehnicizma u modernoj arhitekturi. E Mayo tako piše: “Nalazimo se u situaciji da smo evoluirali iz društva koje je posedovalo čvrste tradicije i dobro utvrđene kulturne forme ka onome što bi se moglo nazvati društvom prilagođavanja, okarakterisanim rastućom složenošću međusobno sve nezavisnijih institucija, i neodređenošću svojih društvenih pravila, gde je sve nestabilniji pojedinac izložen stalnim pritiscima, napetostima, sukobima koji direktno utiču na njegovo duhovno blagostanje i na njegovu viziju sveta.”

TEHNIČKE I ARHITEKTONSKE FORME - Arhitektonske forme su svakako posebni oblici i to simbolički oblici. Da li su tehničke forme simboličke i da li one ikad mogu postati takve? Rashodovani automobili, na primer, bacaju se na smetlište. Niko ne oplakuje izgled i formu nekog automobila od pre deset godina. Prema Poelzigu, tako, neke čisto umetničke forme, hram, unutrašnjost gotske katedrale, Rembrandtova slika nikad ne prestaju da povoljno deluju na čoveka. Tehničke forme mogu da nestanu, uništavaju se, često ostaju bez vrednosti i dejstva. Nastaju i služe praktičnom životu. Tehnika ide tragom prirodnih zakona. Ona je produženje prirode i hoće da se uobliči kao neka “demonska sila”. U vidu aviona, letilica, iskristalizovala se neka fantastična sličnost sa preistorijskim prirodnim formama. I tako nastaje neka druga priroda u svoj svojoj demonskoj velelepnosti, ali retko kao umetnost.

TEHNIČKI OPIS - Dokumenat u kome se iznose tehničke karakteristike projektovanog objekta kao i svi uslovi rada. Obično je sastavni deo svakog projekta i licitacionog elaborata, naročito za veće, složenije objekte.

TEHNIČKI PREGLED - Stručni pregled izvršenih radova kojim se oni upoređuju sa planom, tehničkim opisom i tehničkim uslovima, pri čemu se proverava oblik, kvalitet i stabilnost izvedenog objekta. Vrši se u toku izrade nekog objekta i na kraju, pre pozivanja kolaudacione komisije. Kolaudaciona i superkolaudaciona komisija takođe vrše tehnički pregled radova.

TEHNIČKI PRIJEM RADOVA - Postupak kojim unvestitor preuzima izvršene tehničke radove ili gotovu građevinu od izvođača. Može da bude privremen ili okončan. Privremen je u toku rada i vrši ga nadzorni organ. Okončan vrši kolaudaciona i superkolaudaciona komisija.

TEHNIČKI PROPIS - Propisuje tehničke zahteve, bilo direktno, bilo upućivanjem na standard, tehnički uslov ili pravila prakse, bilo pak njihovim uključivanjem u tehnički propis. Tehnički se propis može dopuniti tehničkim uputstvima kojima se opisuje način usklađivanja s propisanim zahtevima.

TEHNIČKI SISTEMI - Su deo ljudskog stvaralaštva. Oni su stvoreni sa nekim ciljem ili pobudom, te su u osnovi tehnološki sistemi. Po svojoj prirodnoj strukturi oni su nastali preraspodelonm i kompozicijom prirodnih struktura čemu zahvaljujući je omohućena transformacija jednog oblika prirodne energije u drugi. Organizovanje prirodnih elemenata u oblike pogodne za stvaranje svrsishodnih tehničkih sistema predstavlja proces tehniciziranja, koji je doveo do industrijske i tehnološke revolucije u novijoj istoriji. Usmerenost njihovog zadatka i namene čine da su ovi sistemi, podvrgavajući se prirodnim zakonitostima, podvrgnuti i svojoj svrsi kao opravdavanju nastajanja.

TEHNIČKI USLOV, TEHNIČKA SPECIFIKACIJA - Jeste dokument koji definiše tehničke zahteve kojima se mora udovoljiti proizvod, proces ili usluga. Ako je potrebno, tehnički uslov treba naznačiti postupke pomoću kojih se može saznati je li udovoljeno postavljenim zahtevima. Tehnički uslov može biti standard, deo standarda ili samostalan dokument.

TEHNIČKI USLOVI - Pisani dokument, kao sastavni deo licitacionog elaborata, odnosno projekta za izvođenje, u kome je izneto kako koji radovi imaju da se izvedu i od kakvog materijala.

TEHNIKA, POSTUPCI I SREDSTVA (grč. tecnh: tehne veština):

  1. Postupak primenjen kod ostvarenja umetničkog dela; način izvođenja obzirom na materijal, pomoćna sredstva i metode rada; veština i stepen savladavanja svih faktora realizacije.
  2. Sveukupan način rada karakterističan za pojedinog umetnika ili školu, po kojem se ta dela izdvajaju od ostalih istovrsnih ostvarenja.
  3. Sredstva, upotrebljeni materijal i njegova tehnička obrada. Upotrebnim predmetima i proizvodima umetničkog zanatstva (primenjena umetnost) često određuje vrstu, osim materijala i tehničkog postupka, i njihova namena (Čipka, ćilim, damasciranje, drvorezbarstvo, ebenist, emalj, fajansa, filigran, intarzija, kamenina, kamenjača, keramika, knjiga, kovano gvožđe, majolika, nakit, nošnja, novac, odeća, oružje, nameštaj, porculan, odeća, sag, tapete, tapiserija, tekstil, terakota, vezenje, zlatarstvo i dr.).

TEHNIKE PREDVIĐANJA (engl. forecasting methods) - Naziv za tehnike kojim je moguće predvideti globalne događaje u bliskoj budućnosti čovečanstva, koji su bitnog značaja, između ostalog, za urbano planiranje i urbanizam uopšte. Prisutne su sledeće t.p.: 1. normativno predviđanje, koje predstavlja predviđanje budućnosti onako kako je vidi pojedinac; 2. tehnika projektivne budućnosti, koja ne preuzima glavne promene u ideologiji i svetskoj moći i 3. inventivna tehnika predviđanja (V. Delfi tehnika) koja je zasnovana na bazi inovacija i pronalazaka za koje određeni futuristi smatraju da je moguće da će da se dogode.

TEHNOKRATSKA ARHITEKTURA - Naziv za arh. sa osnovnim karakteristikama upotrebe visoko sofisticiranih tehničkih sistema koji omogućuju vrhunska konstruktivna i tehnološka rešenja. Glavno pobornik i protagonista t.a. bio je Buckminster Fuller, arhitekt-pronalazač, koji je svoju poziciju izgradio na ekstremno dizajniranim konstrukcijama geodezijski hkupola. Proklamujući trijumf tehnokratije (ili administracije) nad politikom, Fuller je svojim kupolama pokrivao tada neverovatne raspone, kao na pr. na hali Union Tank Car Company, Louisiana iz 1958, prečnika preko 115m., koja je u to vreme predstavljala najveći zatvoreni slobodni prostor koji je do tada pokriven.

TEHNOLOGIJA I ARHITEKTURA - Uticaj tehnologije na arhitekturu naročito je porastao razvojem novih tehnologija gradnje zajedno sa pronalaskom i primenom novih materijala za gradnju. Tokom istorije arh. postojeli su perioti tzv. “tehnoloških revolucija”, kada je dolazilo do skokovitog razvoja arh. zahvaljujući nekom tehnološkom pronalasku. Za periode tehnoloških revolucij u ustoriji arh. smatramo pronalazak armiranog betona, uvođenje gvožđa u izgradnju arh. i građ. objekata, uvođenje staklenih površina (zidzavesa), korišćenje novih konstruktivnih sistema, pre svega geodezijskih kupola, ljuski, obešenih krovnih konstrukcija, nabora, pneumatskih konstrukcija i dr., uvođenje prefabrikacije i industrijalizovane gradnje i dr. Predstavnici tehnoloških revolucija u arh. su: Joseph Paxton (gvožđe, staklo), Henri Labrouste, V. Contamin, William Holabird, Martin Roche, Louis Sullivan, Victor Horta, Hector Guimard, Gustav Eiffel, Eugene Freyssinet (gvožđe), Auguste Perret, Tony Garnier, Robert Maillart, Max Berg (armirani beton), Peter Behrens, Walter Gropius, Bruno Taut, Louis Sullivan, Chicago school, Frank Lloyd Wright (staklo), Le Corbusier, Marcel Breuer, Oscar Niemeyer (natur beton), Philip Johnson, Louis Kahn, Mies van der Rohe (staklo, čelik), Richard Buckminster Fuller, Pier Luigi Nervi, Eero Saarinen, Eduardo Torroja, Konrad Wachsmann, Jorn Utzon (novi konstruktivni sistemi) i dr.

TEHNOLOŠKA EKSPLOZIJA - Naziv za proces naglog razvoja tehnologije u kratkom vremenskom trajanju, koji će imati gotovo uvek kao posledicu razvoj čovekovog društvenog uređenja, a zatim, razvoj gradova. Prva značajnija čovekova otkrića bila su, prema zabeleženim podacima: pronalazak kultivacije žitarica i pluga, pronalazak grnčarskog točka, čamca, razboja, metalurgije bakra, apstraktne matematike, tačne astronomske opservcije, kalendara, pisma. Sva ova otkrića, dogodila su se u približno istom vremenskom periodu, oko 3000 g.p.n.e. Najstariji urbani ostaci danas poznati, osim Jerihona, datiraju iz ovog perioda. Ovakvi primeri svedoče o događanju tehnološke ekspanzije čovekove moći, čiju jedinu paralelu predstavljaju promene koje su se dogodile u XXV. U oba slučaja, čovek, odjedanput egzaltiran, ponašao se poput bogova, ali sa malo svesti ili osećaja o svojim ljudskim ograničenjima koja su ga razlikovala od bogova

TEHNOSOFISTIKACIJA (engl. technosophistication) - Naziv za arh. projekte i objekte koji sadrže izrazite elemente savremenih tehnoloških principa i dostignuća koji su u funkciji arh. objekta.

TEHNOSTRUKTURE: 1. Naziv za arh. i urban strukture koje su zasnovane na izrazitoj upotrebi tehničkih i tehnoloških rešenja. Primenjuju se u visoko standardizovanim sredinama i objektima (administrativni objekti, bolnice, pozorišta, sportske hale i dr. 2. Takođe, pojam kojeg je u arh. uveo John Kenneth Galbraith (technostructure) kojim označava anonimnu grupu eksperata i specijalista koji su okupljeni oko arh. ili urban. projekta i rade da bi došli do zadovoljavajućih rešenja za određene propleme i parametre.

TEKSTURA POVRŠINE PREDMETA - Predstavlja veoma važno svojstvo površine jednog predmeta koje daje bitne informacije da bi smo taj predmet razlikovali id drugih njemu sličnih. Tekstura predstavlja površinsku strukturu predmeta, čiji kvalitet ima veoma veliku ulogu u umetnosti, dizajniranju, primenjenoj umetnosti i modeliranju. Površina predmeta je: glatka, rapava, veoma gruba, polirana, rustična, ravna ili neravna, što su samo neke od nebrojenih mogućnosti.

TEKTONIKA (gr. tektonikoz: drvodeljski, tesački, tesarski, neimarski, tektonikh sc. tecnm veština obrace drveta): 1. veština crtanja i građenja alata, oruđa, sudova, nameštaja itd. koja udružuje korisno i umetničko; 2. veština spajanja, izvođenja i raspoređivanja materijalnih i umetničkih elemenata u umetničkom delu; 3. geol. deo geologije koji proučava sastav Zemljine kore i procese koji se u njoj zbivaju = geotektonika.

TEKTONIKA, STRUKTURNA GRADNJA (prema grč., nem. Tektonik) - Strukturna gradnja jedne građevine, pri čemu svaki pojedinačni tehnički element građevine predstavlja istovremeno, formalno jedinstvo sa svojim umetničkim karakterom.

TENDENCIJE U ARHITEKTURI - Težnje u arhitekturi (u određenom pravcu, stilu, za izvesnim ciljem), smer u kojem se razvija jedna arhitektura; stremljenje jedne forme, cilj arhitekture.

TEORIJA ARHITEKTURE - Arhitektonska delatnost kao vid društvene aktivnosti dijalektički je povezana sa opštim formama kretanja ljudskog društva i prema tome njen razvoj ima specifične zakonitosti. Kako se arhitektonsko stvaranje sastoji od dve osnovne komponente, od kojih je jedna tehničke a druga kreativno - umetničke prirode, to su i unutrašnje zakonitosti arhitektonske delatnosti kompleksne prirode. Komponenta tehničkih zakonitosti unutar procesa arhitektonske delatnosti fiksirana je rezultatima naučne spoznaje na području niza prirodnih a delom i društvenih nauka; komponenta kreativno - estetskih zakonitosti na području arhitektonske delatnosti određena je rezultatima naučne spoznaje na području opšte teorije umetnosti i specijalne teorije arhitekture.

TEORIJA EKSPRESIJE - Pojam je u arh. uveden nakon eseja Le Corbusiera i Saugniera (pod pravim imenima Jeannereta i Ozenfanta) 1920.g. prema kojoj određene forme po prirodi predstavljaju odraze (ekspresije) određenih, konstantnih značenja ili senzacija.

TEORIJA INFORMACIJA U ARHITEKTURI (engl. information theory) - Predstavlja ili analizira kompleksan zbir različitih informacija koje jedan arhitektonski objekt emituje ili prima, ondnosno, putem kojih on komunicira sa drugim objektima, okolinom u kojoj se nalazi i, najvažnije, prema samom svojem korisniku. Teorija opisuje nizove vizuelnih i drugih utisaka i uticaja koje jedan objekat izaziva i serije reakcija na njih. Jedna dimenzija arhitektonske komunikacije, ne predstavlja ništa drugo do seriju naizmeničih signala, grubo nasuprot mekom, glatkom, svetlo nasuprot tamnom i t.d. Generalnu teoriju koja objašnjava način na koji utiču ovi signali, teoriju informacija, postavio je nasuprot shvatanjima ekspresionističke teorije Colin Cherry: “Signali ne prenose informacije, kao na pr.kad teretni kamioni prenose ugalj. Pre bismo mogli da kazemo: signali imaju informaciju sadrzanu unutar dejstva njihovog potencijala za vršenjem selekcije. Signali deluju na alternative obrazujući sumnju primalaca. Oni predaju snagu da bi se izvršilo razlikovanje ili izbor između ovih alternativa.” U suštini, možemo reći da one alternative koje formiraju sumnju primaoca, zajedno predstavljaju primaočevo nekadašnje saznanje, kao i njegovu trenutno prisutnu shematu - njegovu pažnju i nameru. Osnovna tačka gledišta t.i.a. je da primaočevo iskustvo sadrži njegovu projekciju budućeg delovanja, kao i njegovu unutrašnju selekciju nastalu interaktivnim uticajima njegovih očekivanja, predviđanja, sugestija i ograničenja.

TEPIH GRADNJA - V. Gradnja u obliku tepiha ili saća. V. Tepih planiranje. Projektovanje i gradnja arhitektonskog objekta koji predstavlja strukturu koja poleze po terenu i zauzima ceu površinu terena, poput "tepiha". Arhitektonski objekt je kompleks, celovit i sadrzajan, koji ne poznaje "prostor izvan" i "prostor unutra", već je spolj-unutra prožeto kroc strukturu objekta. Ova struktura sadrzi naizmenišno pokrivene i otkrivene prostore (atrijume), unutrašnje saobraćajnice, trgove, skverove, ali i dvorane, radne i stambene jedinice.

Tepih gradnju prvenstveno pronalazimo u starim civilizacijama, kakva je bila civilizacija Starog Egipta. Nastala prvenstveno usled potrebe zaštite od prevelike insolacije, tepih gradnja je u kasnijim periodima imala i odbrambeni karakter. Sakupljanje stanovništva na jednom mestu omogućavalo je lakšu i efikasniju odbranu teritorije jednog grada. U Starom Rimu, tepih gradnja je nastala prvenstveno iz ekonomskih razloga, da bi se izgradila što veća površina pod objektima u centralnim gradskim zonama.

Razvojem tehnike gradnje, prestala je ekonomska potreba za izgradnju po principima tepih gradnje, jer su oblakoderi odgovorili na potrebu povećanja gustine naseljenosti i izgrađenosti. Tepih gradnja u savremenoj arhitekturi ponovo postaje aktuelna '60 tih i 70'tih godina XX veka, pre svega na području stambene izgradnje, a zatim i na polju izgradnje univerzitetskih i uopšte školskih objekata. Značajni su projekti grupe arhitekata Josic, Candilis i Woods, za univerzitete, kao i mnogobrojni projekti stambenih naselja rađeni u sistemu tepih gradnje.

TERASASTE KUĆE - Naziv za kuću koja je projektovana tako da se osnove njenih spratova stepenasto pomeraju od prizemlja prema vrhu kuće, tako da stupanj izvan svake osnove predstavlja odvojenu ravnu krovnu terasu. Terasasta kuća je nastala najverovatnije na području Orijenta, u Mesopotamiji i Staroj Indiji. Takođe, pronalazimo formu terasaste kuće i kod Pueblo indijanaca, odnosno, u staroameričkoj kulturi. Terasasta kuća ima značajnu ulogu u savremenoj, modernoj arhitekturi.

Ideja terasastih domova javila se u Evropi 1920-tih godina XXv., polazi od neophodnosti masovnih najamnih stambenih zgrada kao nekog postojećeg zla. Prvi put, t.k. se pjavljuju u Beču, kao posledica zadatka koji je bečka opština poverila svojim srhitektima u svrhu podizanja opštinskih stambenih domova, kao jedno od sredstava za savlađivanje stambene krize. Među tadašnjim arhitektonskim rešenjima za podizanje velegradskih stambenih domova pojavili su se i Behrensovi terasasti domovi kao najnapredniji predlog, zasnovan na idejama iz 1920. g. Uzimajući u obzir naučne teze izvesnih higijeničara, da su prozračnost i razumna prostornost unutrašnjosti mnje važne činjenice od potpune opkoljenosti stambenih zgrada atmosferskim vazduhom, Behrens je pristupio rešavanju datog problema putem t.k. Ređajući jedno krilo preko drugog po visini, Behrens je postigao da krovna terasa niže položenog krila obrazuje ujedno terasu za gradnju poviše i ponešto iza nje. O ovom projektu Behrens navodi: “Uređenjem ovakvih kuća suprotstavljena su neprijateljima narodnog zdravlja tri najveća protivnika: mogućnost danonoćnog zadržavanja na svežem vazduhu svih obolelih od tuberkuloza ili lica sklonih toj bolesti, koja tu nalaze lekovitost, drugo, ostavljanjem odojčadi i dece na slobodnim mestima tik do samih stanova na svakom spratu smanjuje se njihova smrtnost, koja je naročito velika u vrućim mesecima; treće, razdvajanjem pojedinih odeljenja za spavanje, sobe su, pomoću pokretnog zida - Schuerwenden - tako podeljene da odgovaraju prozorskim nizovima. Svim ovim postupcima izbegava se pasnost zaraze i nepoželjnje posledice moralne prirode koje sobom redovno donosi velegradski promet”. Behrensove t.k., neostvarene kao i Loosovi projekti, spadaju u red najznačajnijih rešenja u tom periodu. Ideju terasastih domova Behrens dalje razvija 1927.g. projektom stambenog objekta u okviru modernog uglednog naselja “Weissenhof” u Štutgartu.

TERCA U ARHITEKTURI, TERCA = 4:5 = 100:125 - Velika terca, kao interval od C:E (broj titraja 256:320), po svojim proporcijama 4:5 odgovara odnosu stranica pravougla, koji preporučuju Vitruvije, Alberti i drugi teoretici arhitekture, kao lepo proporcionisan lik. Ovaj pravokutnik odgovara tačno odnosu 102 prema 53 ili, da se izrazimo u brojevima naših građevinskih mera, on odgovara odnosu 100:125 ili 200:250, 400:500, 800:1.000 itd. Ova je proporcija neverovatnom tačnošću identična sa prosečnim odnosom širina i visina svih slika visokog formata koje je Fechner ispitivao obzirom na najlepši format, u celom nizu muzeja.

TERENSKE KARTE - Topografija se nije mogla obazirati na kakve udobnosti prilikom crtanja, i za nju je bilo najvažnije usklađenje različitih razmera. Njena osnovna razmera je bila 1:25.000, a gde postoji temeljna karta u razmeri 1:5.000, može ona služiti za podlogu. S obzirom na opisane odnose mera, čine građevinske mere za obe ove razmere najprirodniju vezu na metarsku razmeru, što uveliko pojednostavljuje i olakšava obradu opštih nacrta izgradnje i uređenja celih predela.

TERENSKI INDEKS, KOEFICIJENT POTROŠNJE ZEMLJIŠTA - Predstavlja recipročnu vrednost koeficijenta iskorišćenosti zemljišta.

TERITORIJALNOST (nem. Eigenraum) - Teritorijalnost je proučavao T. Hall i on daje njen detaljan opis: “T. se obično definiše kao ponašanje, odnosno, kako jedan organizam na sebi svojstven način polaže pravo na jednu određenu površinu i btani je od članova svoje sopstvene vrste )specije). T. čini okvir prostora u kome se dešavaju stvari - tu su mesta gde se uči, mesta za igru, bezbedna mesta za skrivanje... Osnovno za teritorijalnost je jedno oštro, akutno osećanje granica koje obeležavaju razdaljinu koja se mora održavati između pojedinaca.” “Lični prostor”, definisan u koncepciji “teritorijalnosti” ne smemo, međutim, pobrkati sa egzistencijalnim prostorom, koji u velikoj meri ima “javni” karakter, okupljajući članove jednog društva na zajedničkim javnim mestima.

TERMINOLOGIJA, ARHITEKTONSKA (lat. terminus granica, međa, grč. logoz reč, govor) - Skup veštački napravljenih (stručnih) izraza (termina) iz oblasti arhitekture.

THROW AWAY ESTETIKA, ESTETIKA ZA JEDNOKRATNU UPOTREBU (engl. throw away: odbaciti, za jednokratnu upotrebu) - Pojam 'throw away' estetike uveo je u teoriju i proučavao ga Reyner Banham zajedno sa teorijom pop arta, industrijskog dizajna i estetike mašina. Zajedno za sve ove teorije estetike bilo je da su predstavljale estetiku za široki sloj stanovništva, koja je bila ugrađena i prenošena predmetima svakodnevne masovne potrošnje. Osnovna poruka ove estetike je da proizvod za masovnu potrošnju treba da ima estetske kvalitete vrhunskog dizajna, bez obzira što je njegova upotreba jednokratna - ovi proizvodi se nakon upotrebe bacaju. T.a.e. je primenjena najčešće na dizajniranje ambalaze proizvoda kao i na druge proizvode masovne potrošnje.

TIMSKI RAD U ARHITEKTURI - Arhitektura predstavlja proizvod timskog rada i to tima koji je sastavljen iz specijalista raznih oblasti i profila. Arhitektonski ti najčešće sačinjavaju: arhitekte, urbanisti, arhitektonski tehničari, elektroiđenjeri, statičari, geo inženjeri, mašinski inženjeri, sociolozi, psiholozi i dr.

TIPIČNE ORGANIZACIJE U ARHITEKTURI - Pod tipičnim organizacijama podrazumevamo čitavu pojavu porodica rešenja za iste potrebe ljudskog opstanka u fizičkom i društvenom prostoru, utvrđenih svojstava i neograničanih vremenom ili mestom. Postupak u definiciji “tipičnosti”, tipičnih organizacija se razvijao na principu polarnosti pošto on kao i pojam “princip”, “izražava jednu od najopštijih zakonitosti svih kompleksnih pojava sveta; određene strane ili pojave stoje uvek tako suštinski i neposredno jedna nasuprot drugoj, da baš ta suprotnost neposredno omogućava njihovu (relativnu) celinu”.

Smatrajući horizontalni plan početnim, u kome su vidljive i ostale odlike budućeg prostora, moramo se upitati da li je mogućno uočiti neka opšta mesta značajna za sprovođenje ove organizacije. Horizontalni plan se prvenstveno razvrstava po tipu međusobne veze njegovih površina. To bi dalo uslove za postojanje tipičnih organizacija. Drugi deo, koji bi ulazio u kompletnu njegovu sadržinu i tretirao njegov odnos prema svim planovima prostora (dvodimenzionalna i višedimenzionalna analiza), daje uslova za definisanje karaktera sklopa.

Razlozi ovakvog posmatranja su isključivo praktične prirode, a zaključci na bazi prvog razvrstavanja ukazuju na značaj kontinualnog razvoja arh. prakse. Bogatstvo oblika u rešavanju konstrukcija i drugih elementa bilo je često povod za podele po tipovima i u okvirima jedinstvenih građevinskih epoha. Međutim, u osnovnoj organizaciji, korisne - upotrebljive površine, ne možemo uočiti toliko fundamentalnih varijanti za ove podele osim što se sva ova ostvarenja mogu podeliti u dve velike porodice: jednoprostorne i višeprostorne. U višeprostornoj organizaciji opažamo grupisanje članaka osnivanjem “sredotezne” površine ili njihovim prostim dodavanjem.

Stanovanje u pojasu Mediterana je organizovano oko centralnog dvorišta.To je jezgro koje grupiše sve površine, funkcije stambenog sklopa. Renesansna palata ili Palladijeva vila iz unutrašnjeg jezgra, komunikativne i paradne površine, razvija stambene funkcije. Sredotezna površina organizuje sklop oko sebe. Odnos prostora je dinamičan u stalnoj smeni i razlici utisaka. To ne znači da su jednoprostorne kompozicije manje vredne. Naprotiv, razvijanjem treće dimenzije one mogu naknaditi ovu dinamičnost.

Svakako da i najbolja ostvarenja pojedinih epoha - njihovi simboli - mogu biti ovako posmatranibez obzira na razlike uočljive u primeni konstrukcija i materijala, što je proizvod određenog vremena. Na taj način, tipične organizacije možemo kao istinske prototipove određenih civilizacija pratiti u njihovom razvitku, utvrđujući kolektivne napore velikog broja generacija.

Skloni smo da u tipičnim organizacijama uočimo, pored sve njihove raznolikosti, zajedničke motive i da u njima opažamo stalnost i zajedničku logiku razmišljanja a što se može i neposrednim posmatranjem utvrditi. Ovde se misli prvenstveno na tipičnost situacije percipiranja prostora: biti pred objektom i obuhvatiti ga, ulaziti u doživljavati promenu sredine i najzad biti obuhvaćen svim postojećim delovima prostora, i potom na sve ono što proverava i usmerava mnogobrojna iskustva. Zato predlažemo da ovu pripadnost i odliku tipičnosti pojedinih razdoblja ocenjujemo kroz sledećih pet tačaka koje odražavaju karakter tipičnih organizacija:

  1. svaka od ovih organizacija razvija se iz jedinice ka mnoštvu, a sve vrednosti ovim uključivanjem izražavaju međuzavisnost;
  2. svaka od njih specifično rešava odnose u individualnoj i kolektivnoj sferi - ovo smatramo ključnim stavom jer se ogleda u problemima kako stanovati, do toga kako se kretati kroz grad;
  3. svaka od njih ostvaruje čovekovu sredinu ograđivenjem i uključivanjem u prirodnu, odnosno urbanu sredinu sopstvenim sredstvima i tumačenjima;
  4. svaka od njih je standard epohe, tumač shvatanja i njenih mogućnosti, “univerzalni ključ” epohe;
  5. one ne podležu nacionalnim političkim i ostalim modelima. Priznaju vrednost svetskog, opšteg iskustva.

Studije tipičnih organizacija, kao deo teorijskog pristupa, obrađuju stanja i odnose ovih dabi na osnovu zaključka odredili i ocenili postupke i rezultate sadašnjeg rada. Ovo je isključivo teorijsko polje rada gde su smeštene osnovne postavke preko kojih se objašnjava područje arhitekture. Tako se sprovode ispitivanja koja pokazuju pojavu opštih crta u pojedinačnim organizacijama. U prvom redu to je karakter uključivanja tipičnih organizacija u plan mogućih grupisanja (hijerarhija sredine). Skoro nedefinisan odnos jedinice i mnoštva je u njenoj delimičnoj ili potpunoj nezainteresovanosti, nevezanosti, sa postojećom sredinom. Ovde se namerno napominje - delimično jer se ukidanjem razmatranja nekih od svojstava mnoštva (urbani plan, plan sklopa) omogućava uključenje jedinice; prosuđivanje tipičnih organizacija samo po nekim dimenzijama vrši i delimično ukidanje stvari. U svakom posmatranom slučaju pretpostavlja se da odnosi i sadrzaji svih delova budu dvostruko merljivi: prema višem nivou i u samoj jedinici.

TIPIZACIJA (Org.) - Ograničenje proizvodnje na nekoliko utvrđenih, najracionalnijih vrsta predmeta koji se izrađuju. To je izvestan stepen standardizacije u privredi, a u građevinarstvu se odnosi kako na mašine, alat i materijal, tako i na objekte, delove objekata, pojedine građevinske elemente, što sve povećava racionalizaciju rada.

TIPOLOGIJA PROSTORA - Predstavlja podelu prostora po određenim karakteristikama. Tako, razlikujemo sledeće tipove prostora: unutrašnji i spoljašnji, zatvoreni i otvoreni, prazan i pun, oblikovan i neoblikovan, prirodan i veštački, konzervativan i avangardnji prostor i sl.

TIPSKA KUĆA (nem. Typenhaus) - Kuća za stanovanje sa tipiziranim (normiranim) osnovom kuće i presekom (fasadom). Takođe, tipske kuće mogu da budu tipizirane i u urbanističkom smislu. Tipske kuće se najčešće koriste u područjima kolonijalizacije ili u socijalnim naseljima nekog grada. Tipske kuće su najčešće podignute kao kuće u nizu, ali mogu i da budu grupisane oko centra.

TIPSKI OBJEKAT - Arhitektonski objekat koji je izveden prema tipskom projektu, jedinstvenom za celo naselje ili tipskom kataloškom projektu. Tipski objekat nije jedinstven, već sadrži standardne elemente prostora i oblikovanja. Tipska arhitektura je karakteristična za velika stambena naselja, industrijska naselja i predgrađa, u kojima su sve kuće identične i po obliku i po boji. Tipska arhitektura je nastala iz potrebe brze gradnje, potrebe prefabrikacije i nize cene gradnje.

U savremenoj arhitekturi pojedinih država, naročito u zemljama istočne Evrope, tipski objekti su gotovo jedina forma gradnje u određenim periodima. Tako na pr. u Rusiji postoje tipovi stambenih objekata pod "narodnim imenom": "hruščovka" i "brežnjevka", naravno, asocirajući na period vladavine tih političara, kada su podizani određeni tipovi stambenih objekata. Nasuprot tipskim objektima, postoje "tipični objekti", koji su karakteristični za određenu sredinu, podneblje ili narod. Tako postoje: mediteranski tip objekata, alpski tip, ravničarski tip, ili je to građanska, odnosno seoska kuća i t.d.

TIRANIJA FORME - Pojam se vezuje za modermizam u dizajnu, ali i pojedine predstavnike postmodernog pokreta, a upotrebljava se da bi označio previše istaknut formalizam, kod kojeg funkcija prestaje da ima svoj smisao. Tiranija forme razbija mit dizajna i predstavlja njegove moguće i proistekle posledice u uređenju prostora. Peter Blake, bivši diriektor časopisa “Architectural Forum” i “Architecture Plus”, daje 1970-tih godina ironično kritičnu analizu tiranije forme. On, tako, govori o “uspesima” postignutim u oblasti avangardnog dizajna: fotelje poput poput one “crveno-plave” od Rietvelda “iz kojih se ne može izaći bez pomoćI ortopedskog hirurga”, stolice poput “Berlin-chair” od istog Rietvelda koje pretpostavljaju, kako bi opravdale svoju asimetričnu formu, duboke genetske promene ljudske rase; komadi nameštaja, poput onih koje su projektovali Le Corbusier, Mies van der Rohe, koji bez sumnje savršeno odgovaraju zahtevu da se prostor za stanovanje učini fluidnim i prozračnim, ali koji se obično - sa svojim odbojnim materijalima, svojim ćoškastim formama i potuno teorijskom saglasnošću sa potrebama telesnog pokreta - slabo prilagođavaju za vršenje svoje primarne funkcije i ostaju pre svega predivne skulpture za divljenje. “Mi odbacujemo tiraniju forme” imali su običaj da kažu moderni majstori, zaključuje Blake.

Prilagoditi ili “rešiti probleme”. I to je prilično tačno. Ali problem koji je pokret Moderne zaista hteo da reši, ako je suditi po njegovim dostignućima, bio je u stvari neugodna anatomija ljudske rase: naime, ništa ne može da funkcioniše - po shvatanju Bauhausa - sve dok muškarci ne budu reprogramirani u obliku kocke i žene u obliku kugle; do tada, sve ostale stvari će ići na svoje mesto sa dubokim i glasnim “klik” i onda će samo rešenje postati problem.

TLOCRT, PLAN (engl. i franc. plan, nem. Grundriss, ital. pianta) - V. Plan. U arhitektonskoj praksi, prikaz građevinskog objekta projektovanjem njegovih kota na horizontalnu površinu, razrada rasporeda prostorija i konstruktivnih delova građevine ili kompleksa građevina. Projektovanje i unapred planirana koncepcija zgrade, naročito od vremena gotike, zahtevali su prethodnu skicu, pa su graditelji – uz nacrte, preseke i skice arhitektonskih i dekorativnih detalja – izvodili tlocrte. Intenzivnije se izvode t. od vremena renesanse; u baroku su značajniji graditelji posedovali kolekcije t. svojih i tuđih građevina.

U toku XIX veka, standardizovane su razmere tlocrta za izvođenje zgrada (situacioni plan 1:500, detaljni 1:200, narudžbeni 1:100, izvođački 1:50), a fiksirano je i njihovo opisivanje (označavanje raspona i dimenzija kotama, karakteristične boje za pojedine vrste građevinskog materijala i konvencionalni znakovi za pojedine vrste instalacija). Naknadni t. izvodi se prilikom snimanja već postojećih objekata. U širem značenju t. je horizontalna projekcija rasporeda zgrada, komunikacija i zelenila u pojedinom bloku građevina, u sektoru naselja ili u prikazu celog naselja.

TOPIJE - Naziv za mesta, lokalitete, pojam koji je izveden iz naziva topos. Prvobitne topije, lokaliteti, dobijajući imena ušli su u dvostruku prostornu mrežu, mentalnu i socijalnu, praktičnu i verbalnu. Topije potiču neposredno iz prirode: osobine tla (materijalna priroda, fauna i flora, pravac puteva) služe kao imena. Tu heterogenost prirode industrijski prostor zamenjuje svojom homogenošću, ili radije svojom željom za homogenošću, saobraznom njegovoj kvantitativnoj racionalnosti. Prostor, planiran, zadržava topije samo kao slučajnosti, neodređene prijatnosti jednog folklornog jezika; sva mesta su slična a različita samo po svom rastojanju.

TOPOLOŠKA SVOJSTVA URBANOG FENOMENA - Razlikovanja i razlike koje se tiču topoloških svojstava urbanog prostora, tako nazvanih svojstava, koji teorijski obrazuju mrežu ili sistem umesto suprotnosti (paradigmu): privatno i javno;- visoko i nisko; otvoreno i zatvoreno; simetrično i nesimetrično; savladano i ono što je ostalo, itd. Ovde možemo da imamo analizu veoma poznatu po dimenzijama: simboličkoj dimenziji, koja se obično odnosi na spomenike, pa prema tome, i na sadašnje ili prošle ideologije i institucije - paradigmičkoj, skupu ili sistemu suprotnosti - sintagmatičkoj, povezivanjima (putevima).

TOPOS (grč. topoz: mesto) - Grčki naziv za mesto, nastaokao plod razvoja geč. misli o prostoru. Tako je Parmenid zauzeo pozitivan stav kada je tvrdio da se prostor kao takav ne može zamisliti, pa da prema tomeni ne postoji, dok je Leukip prostor smatrao realnošću, mada lišenu telesne egzistencije. Platon je još dublje zahvatio taj problem u svom „Timaeusu“, uvodeći geometriju u nauku o prostoru. Ali, tek je Aristotel razvio teoriju “mesta” - topos. Za njjega je prostor bio zbir svih mesta, dakle jedno dinamično polje sa svojim pravcima i kvalitativnim osobinama. Njegov pristup problemu se može smatrati pokušajem da se sistematizuje primitivni, pragmatični prostor.

TORANJSKE ZGRADE, PROJEKTOVANJE TORANJSKIH ZGRADA - Osnovni su zahtevi konstruktivnog projekta toranjskih zgrada dovolja čvrstoća, krutost i stabilnost. Adekvatna bočna krutost potrebna je radi ograničavanja uticaja drugog reda, dakle dodatnih momenata savijanja koji nastaju zbog smicanja prihvatnica gravitacijskih sila, zatim zbog relativnih bočnih smicanja susednih tavanica da bi se sprečile štete na nenosivim delovima konstrukcije (npr. lomljene prozorskih stakala) te zbog amplitude bočnih smicanja i ubrzanja pri vibracijama uzrokovanim vetrom i potresom, a radi sprečavanja nelagodnog osećaja ljudi u zgradi.

Dok u konstruktivnom projektovanju malih niskih zgrada prevladava uticaj gravitacionog opterećenja, a bočni uticaji iziskuju eventulano samo neznatne dodatne troškove, u konstruktivnom projektovanju toranjskih zgrada prevladavaju bočni uticaji i iziskuju dodatne troškove. Zanimljiva je zavisnost troška zgrade po jedinici površine tavanične konstrukcije konstrukcije od broja spratova. Trošak za spratne tavanice praktično ne zavisi od broja spratova, trošak za stubove i zidove raste otprilike linearno, a trošak za bočno ukrućenje zgrade raste eksponencijalno s brojem spratova.

Toranjske zgrade obično imaju jezgro. Ono sadrži liftove, stepeništa, kablove, instalacije te eventulano sanitarne i druge pomoćne prostorije. Radi protivpožarne zaštite u mnogim je zemljama propisano da se stepeništa i liftovska jezgra odvoje od ostalih prostorija protivpožarnim zidovima. Jezgro mehanički predstavlja konzolu. Ona se obično temelji na ploči preko roštilja od zidova (podrumske kutije) visokih jedan, dva, a ponekad i do pet spratova; ima, dakle, jedinstven temelj, a to je i najpovoljnije rešenje za zemljotresna područja i područja s podzemnim iskopima. Težište temeljne stope mora biti vertikalno ispod težišta zgrade kako bi naginjanje zgrade mogli uzrokovati tek vetar i zemljotres.

TOTALITARIZAM U ARHITEKTURI - Totalitarizam, kao osnovna crta arhitekture Xxv., nije samo plod društveno-političkih sistema. Slepa vera u napredak, mitologija nauke i tehnike, magija krupnih brojeva vezana za demografski rast, pluralizam izjednačavan sa haosom, sve je to doprinelo da se rodi uverenje da sam čovek više ne zna kako mu valja stanovati i živeti. I da je na arhitekturi da to sazna umesto njega. Niko nije nametnuo arhitektima ideju o tipizaciji i prefabrikaciji po meri nekih utopijskih, a ne stvarnih potreba: niko ih nije naterao da u urbanizmu zanemare zakon vrednosti, da za trenutak izdvoje problem zagađenja umesto da neutralizuju njegove izvore, niti da prilagođavaju život prostornim shemama, deleći i odvajajući ono što po svojoj suštini čini jedu celinu. Arhitekti su odgovorni za sadašnje stanje odnosa Čovek-Arhitektura-Okolina utoliko što su se založili za ostvarenje takvih ideja.

TOTALITARNA ARHITEKTURA - Tobožnje oficijelno prihvaćena arhitektura od strane diktatorskih režima, nad-centralizovanih vlada ili političkih grupa, netolerantnih prema opoziciji, posebno od strane fašista u Italiji, nacista u Nemačkoj, staljinista u Sovjetskom Savezu, komunista u Kini, itd. Poput internacionalnog stila, sadržavala je simplifikovani neoklasicizam i skulpturu zasnovanu na realizmu XIX veka kao i klasicizam koji je koristila za masivne predimenzionisane državne monumente.

TOTALNA ARHITEKTONIKA - Pojam se vezuje za arhitektonski koncept Bauhausa i Waltera Gropiusa, koji je zamislio “logičko i sistematsko povezivanje u obrađivanju arhitektonskih problema”, kada je predvideo, u toku zasnivanja Bauhausa koncept totalne arhitektonike. Ovaj koncept se da prenositi putem “koherentnog, operacionog i sistematizovanog” predavanja.

TOTALNA ARHITEKTURA (engl. Total architecture) - Predstavljena putem arhitekata Walter Gropius-a i Bruno Taut-a u period 1920-tih, ova arhitektura sugeriše sintezu svih umetnosti i zanata u novoj arhitekturi, zasnovanoj na delima kompozitora Wilhelm Richard Wagner-a (1813-83) i ideji Gesamtkunstwerke („totalan rad u umetnosti“). Međutim, totalna arhitektura je imala suprotno dejstvo odvajajući umetnost i zanatstvo od arhitekture. Uprkos što je ovaj manifest propao kod modernog pokreta, Gropius je objavio „The Scope of Total Architecture“ 1955 (revidirana edicija 1962).

TOTALNI DIZAJN - 1. Naziv za dizajn jednog objekta koji uključuje dizajn svih njegovih elemenata, počev od arh. forme, detalja, dizajna enterijera objekta, pa sve do sitnih detalja, kao što je: pribor za jelo, posteljina, odeća radnog osoblja i dr. 2. U urbanističkom smislu, totalni dizajn je suprotnost postepeno naraslom gradu, koji se širi kao posledica mnogih odluka. Totalni dizajn za arhitektu osmišljava ulogu mesije, ispravljača nereda prigrađa; plasira grad kojim vlada čista arhitektura i koji se održava kroz “reviziju dizajna”; podržava, najzad, današnju arh. gradske obnove, u čiju svrhu koristi sve lepe umetnosti.

TOTALNI PROSTOR - Pojam se vezuje za koncepciju arhitektonskog prostora stanovanja koju je predstavio Renato Severino, kojom je autor doprineo poboljšanju ideje o čvrstim i slobodnim tačkama prostora. Odlike njegove koncepcije su: kontinuitet, fleksibilitet i člankovitost, dok u njegovom sastavu podrazumeva dve vrste prostora: tzv. namenske objekta i prostor transformacije. Namenski objekti: spavanje, kuvanje, higijena, prema autoru, kao industrijski komadi uključuju se prema potrebi iu utvrđenu rasternu mrežu celokupne jedinice. No, i ovi svojim uključenjem dopuštaju maksimalan broj transformacija samim tim što je ova osnovna mreza jednog stana postavljena u dve etaze, pa se obzirom na broj ovih namenskih objekata, može očekivati i maksimalan prostor u donjoj etaži kao i minimalan prostor transformacija u gornjoj etaži jedinice.

TOTALNI ZAHVAT - Svodovi i kupole su praoblici konstrukcija totalnog zahvata - to su jedinstveni prostorni elementi i sistemi kojima se vrši zatvaranje prostora. Trodimenzionalna konstrukcija totalnog zahvata ukida klasičnu podelu na konstruktivni sklop i ispunu, elemente koji nose i koji bivaju nošeni, vertikalne i horizontalne površine objekta. Zasnovana na jednačinama višeg reda, konstruktivna rešenja grade vrlo bogate oblike koji se graniče sa fantastičnim formama same prirode.

Dimenzije prostornih konstrukcija dobijaju grandiozne dimenzije raspona sa minimalnim debljinama tela konstrukcije svedenih praktično na opne. Jedinstvenim tretmanom prostor se modeluje i transformiše u jedan imaginarni svet oblika koji nagoveštavaju arhitekturu budućnosti.

Umesto interpretacije prostora dramatizacijom složenog strukturalnog sklopa, graditelj arhitekture se iznova vraća interpretacijama sažetih slika prostorne ideje date u jednom jedinom potezu ruke, u jednoj jedinoj strofi poetske misli...Tragajući za novim istinama, arhitektura se, izgleda, vraća ka nekim jednostavnim i iskonskim praistinama svog sveta.

TOUKOU, KINESKI MODEL ZA GRADNJU HRAMOVA - Kao jedinstvena mera (modul) nije služio donji prečnik stuba, kao kod Grka, nego širina konzole koja je podupirala krovne grede. Širina konzole razlikovala se prema veličini građevine. Zbog toga je modul za svaku veličinu zgrade bio drukčiji. Tako su, kod različitih veličina građevine, srazmeri mogli ostati proporcionalni. Takva konzola zove se kineski »toukung« (izgovara se »dogung«) a mera za širinu »toukou« (izgovara se dokau). S tim »toukou«, kao modulom, odmeravane su sve pojedinosti u hramu. Tako npr. širina stuba iznosi 6 toukou, a visina 6 · 10 = 60 toukou. (U ovom slučaju postoji srodstvo s asirskim, vavilonskim i egipatskim šezdesetinskim sistemom, odnosno s našim načinom merenja vremena i uglova). Vrsta sistema menjala se u toku stoleća. Tako su u vremenu oko 1100, 1500 i 1800 postojali različiti sistemi modula. Ceo taj predmet nije još sasvim istražen. U evropskim knjigama nije do sada o tome ništa objavljeno.

TOWER (engl. toranj, kula) - 1. Naziv koji označava visoku kulu, visok toranj u sklopu jednog utvrđenja ili dvorca. 2. Pojam se danas koristi da bi označio oblakoder (neboder), odnosno, izuzetno visoku građevinu najčešće administrativne namene, podignutu samostalno ili u sklopu gradskog užeg centra.

TOWNSCAPE FILOSOFIJA, FILOSOFIJA GRADSKOG PEJSAŽA (engl. townscape: gradski pejsaž) - Predstavlja teoriju filozofije koja proučava i analizira jednu urbanu strukturu na osnovu promena gradskog pejsaža. Osnovni objekat interesovanja t.f. su spoljašnji efekti, bavljenje lečenjem simptoma, ne uzroka urbane propasti. Bilo kako, t.f. je postala osnovno, kruto verovanje i moda u arh. i dizajnu. Hugh Casson je prvi dao vizuelno otelotvorenje ovih ideja u svojim serijama skica gradskih pejsaza. Gordon Cullen je dalje razvio 1948.g. t.f. u metodu projektovanja u Engleskoj, da bi je kasnije pretvorio u filosofiju. Ova filosofija, združena sa starim engleskim poštovanjem prem prirodi i engleskim pravnim sistemom o vlasništvu nad teritorijom, doveo je do novih urbanističkoh rešenja.

TOWNSCAPE, TAUNSKEJP (engl. gradska veduta, gradski pejsaž, gradska panorama) - 1. U savremenoj arhitektonskoj leksici, delovi grada, grad ili gradovi, posmatrani i proučavani u smislu takvih formi koje su analogne pitoresknim oblicima prirode. 2. Deo urbanog tkiva koji je moguće sagledati odjednom. Termin je bio u čestoj upotrebi u periodu 1940-tih, analogno terminu landscape (pejsaž), a vezuje se sa serijom studija koje su objavljene u časopisu “Architectural Review” sa namerom da ohrabre pokušaje i napore za unapređenjem životne sredine u Velikoj Britaniji. Mnogi istorijski gradovi sadrže prijatne townscape koji su se održali kroz pešačke zone, a kampanja časopisa “Architectural Review” predlagala je da studije townscape-a, čiji su pioniri bili Geddes, Parker, Sitte i Unwin, treba da obezbede pretpostavke za ogroman broj planova urbanog razvoja, poput onog koji je rađen u Velikoj Britaniji za nove gradove u periodu nakon rata 1939-45. Ipak, protagonisti internacionalnog modernizma odbacili su koncept pitoresknog, vodeći neuspehu njegove primene od perioda 1945.

TOWNSCAPERS (engl. od townscape, gradski pejsaž) - Naziv sa arhitekte i urbaniste koji su u svoje planove ugrađivali principe townscape filosofije. Poznati predstavnici t. su; LCC (London Country Council (sada GLC, Greater London Council), Robert Matthew.

TRABUCCO – VELIKA MERA U PODRUČJU SREDOZEMNOG MORA - Trabucco, glavna mera jonskih ostrva, na kojima su se najduže održali antički običaji i mere, potpuno je jednaka meri industrijskog građevinarstva IGM. Trabucco je u Milanu imao isto tako 2,5 m, a vredeo je i vredi delimično još i danas na Sardiniji, u Torinu, Nici, itd. uz manja odstupanja.

TRADE MARK (engl. zaštitni znak, trgovačka marka) - U dizajnu, naziv za zaštitni znak jednog proizvoda, najčešće proizvoda robe široke potrošnje, ali i unikatnog dizajna. T.m. je načinjen najčešće putem grafičkog vizuelnog znaka utisnutog na ambalažu proizvoda, koji svedoči i garantuje njegov kvalitet i visoki standard. T.m. je takođe znak potpis proizvođača, na osnovu kojeg on deklariše sebe i garantuje za kvalitet proizvoda. T.m. je veoma značajan vizuelni signal, posebno u procesu reklamne kampanje, ali takođe ima svrhu da izdvoju određeni proizvod od drugih i ukaže na njegove kvalitetne karakteristike.

TRADICIJA - Predstavlja uticaj nasleđa na arhitekturu u smislu njenih oblika, funkica, upotreba materijala, dispozicije, kompozicije, orijentacije, korišćenja itd.

Izvesno je da je većina stilskih perioda prošlosti - antika, italijanska renesansa - stajala čvrsto na tradiciji, da su se najveći umetnici ogledali sa dužnim strahopoštovanjem za delima prošlosti. Ni romanski stil nije značio potpun raskid sa antičkim tradicijama. Do njih vode neprekinute niti preko vizantijskog stila. Sve to tek na kulturnom tlu ostalih naroda dobija drugi izražaj primenom drugog gradiva i uslovljenošću klimatskih prilika. Jedino gotika pruža donekle drugačiju sliku. Nova volja za iznalaženjem oblika stvorila je posredstvom gotike izmenjeno umetničko shvatanje.

Hans Poelzig analizira tradiciju: “Danas možemo da posmatramo sve prisutne tradicije, dopremljene do nas metodama koje ranija vremena uopšte nisu poznavala. Danas su na dohvatu ruke nove metode rada i konstruisanja sa dosad neviđenim preimućstvima...Onaj koji bi danas podigao kuću u nekom stilu prošlosti, na primer u stilu baroka, morao bi se odreći preimućstva današnjih konstruktivnih sredstava. Ovakvo muziciranje u starom stilu ne moze nikad uspeti...Onaj koji tehniku freske prenosi na uljno slikarstvo - a koliko puta je to već pokušavano - pretrpeće neuspeh i neće nikad dospeti do nekog prekaljenog stila”.

Tradicija se često uzima formalistički dekorativno. Ali isto tako dekorativno mogu biti opremljene i nove konstrukcije. Prema tome, pogreška obeju strana - tradicionalista i formalista - leži u istom načinu mišljenja u pogledu dekorativizma, koje i danas preovlađuje. Da li će se postupati u duhu nasleđa ili moderno, to je pitanje koje se redovno postavlja. Po prvom stanovištu arhitekt ne prelazi okvir formalističkog dekorativizma, a po drugom on doduše menja svoj manir i stil, ali opet samo u dekorativnom smislu.

TRADICIJE U SAVREMENOJ ARHITEKTURI - Predstavljaju skupove uticaja koji određuju jedan arh. stil, pokret, a nadasve jedan arhitektonski objekat. Svaka teorija i arh. praksa predstavljaju proizvod određenih tradiconalnih uticaja, koji zavise od faktora vremena, kulture, i razvoja uopšte. Tradicionalni uticaji određuju i definišu pojedine stilove tokom istorijskih perioda njihovog trajanja. Osnovne tradicije u arhitekturi su (prema Charlesu Jencksu): aktivistička tradicija, idealistička tradicija, intuitivna tradicija, logičarska tradicija, samosvesna tradicija, nesamosvesna tradicija.

TRADICIONALIZAM U ARHITEKTURI - Upotreba tradicionalnih arh. elemenata forme, kompozicije ali i sadržaja unutar modernih arh. projekata. Tradicionalizam možemo da posmatramo sa nekoliko aspekata: kao arhitektonsku tradiciju jedne kulture, države ili naroda, kao tradiciju upotrebe određenih arhitektonskih ,materijala, kao korišćenje tradicionalnih arh. oblika i kompozicija ili kao tradicionalan odnos prema određenim tipovima arhitekture. U savremenoj arh. često srećemo tradicionlistički odnos prema arh. objektu, ponekad pronalazimo više arh. tradicija unutar samo jednog arh. objekta. Istaknuti predstavnici t.a. su bili: Frenk Lloyd Wright, koji je u svoje vile unosio suštinske vrednosti tradicije Japana, Le Corbusier, koji je, bez obzira na svoj internacionalistički stav, duboko poštovao arh. tradiciju, posebno Balkana (Kruševo, Makedonija). U arhitekturi šezdesetih i sedamdesetih godina pronalazimo snažne tradicionalističke tendencije naročito među japanskim arhitektima: Kiyonori Kikutake, Kenzo Tange, koji upotrebljavaju japanske tradicionalne arh. elemente na savremen način. U evropi, snažni predstavnici su u Španiji, Ricardo Bofil, u Italiji Aldo Rossi i dr.

TRAFFIC ARHITEKTURA - Pojam koji nije vezan samo za arh., već pre za urbanizam, a označava arh. ili urb. plan nastao analizom saobraćaja posmatranog područja. Mreža i struktura saobraćaja i kretanja kroz projektovani prostor predstavlja opredeljujući element za njegov konani plan.

TRAKT (od lat. tractus: vučenje, prostiranje, nem. Trakt) - U arhitekturi, naziv za deo građevine koji se u okviru većeg sklopa (dvorca, manastira) izdvaja kao zaseban građevinski korpus, na pr. krilo. Obično se upotrebljava za one delove građevine u kojima je naglašen horizontalni smer protezanja.

Naziv za izdvojenu celinu jednog arh. objekta, koja je sa glavnim korpusom povezana stepeništem ili hodnicima. Funkcionalni trakt je uobličeno i ograničeno prostiranje, izgrađene i arhitektonski oblikovane prostorne celine. Prema položaju radnih jedinica, u odnosu na horizontalnu komunikaciju, trakt može biti: jednostruk, dvostruk i višestruk. U najširem smislu, oblik trakta je uslovljen prirodnim i urbanim uslovima, koji pored određenih ograničenja, mogu biti u izvesnom smislu i inspirativni sa gledišta projektovanja. S toga su oblici traktova vrlo različiti. Navodimo nekoliko tipičnih primera: linearni, poluzatvoren, zatvoren, slobodno razvijen trakt.

TRAKT GRAĐEVINE (Arh.) - (1) Pravougaoni oblik slobodne građevine. Zalomljen ogranak trakta zove se krilo. Za niz zgrada sa zajedničkim stepeništima, kaže se »zgrada u traktu«. (2) Kod zgrada skeletne konstrukcije trakt je oivičen sa dva podužna niza stubova, pa zgrada u preseku može imati dva, tri ili više traktova (čemu odgovara tri, četiri ili više nizova skeletnih stubova).

TRAKT, NIZ - Predstavlja niz soba ili niz stanova postavljenih duž jednog zajedničkog koridora.

TRANSDUKCIJA (lat. transductio) - U arhitektonskom i urbanističkom smislu, predstavlja proces izgradnje virtuelnog predmeta.

TRANSFORMABILNA ARHITEKTURA - Naziv za arhitekturu koja nema svoje čvrsto ograničene oblike, već može da ih menja, da se proširuje, prilagođava uslovima i potrebama korisnika i vremena. Ova arhitektura je promenljiva i nikad nije statična. Nasuprot transformabilnoj arhitekturi je statičnaarhitektura, odnosno, ona arhitektura koja je nepromenljiva, u istoj formi i funkciji, bez obzira na promenu uslova i karaktera sredine u kojoj se nalazi.

TRANSFORMACIJA, ARHITEKTONSKA - Promena jednog arh. oblika u drugi. Takođe, promena funkcije jednog arh. prostora u drugu. Transformacija jednog oblika može da bide izvedena i u slučaju kad taj oblik ne menja svoje dimenzione karakteristike; ovkva transformacija se vrši promenom karaktera svetlosti koje pada na oblik: oblik osvetljen spolja ima jedne karakteristike, dok u slučaju kada je osvetljen samo iznutra, menja svoje prostorne karakteristike.

Samopodešavanje, transformacija prostora ili njegov visok stepen valentnosti nije odlika i cilj našeg vremena. Ona se može pratiti u svakom razdoblju delatnosti kada su savladane osnovne ekonomske teškoće i kada prostor nije bio rezultat nužde. Praćenjem ovih pojava možemo u razvitku standarda uočiti ovo nastajanje ka višesmerno funkcionalno iskoristljivom prostoru, pa čak i takvih oblika koji se kontinualno javljaju u različitim periodima sa različitim tehničkim mogućnostima.

Danas se u većini slučajeva srećemo sa viševalentnim prostorom, počev od tipičnih jedinica pa do zona ili funkcionalnih grupa i sklopova koji, danas, sve više izražavaju namere ka mogućnosti samopodešavanja i transformacije. Svakako da najzahvalniji slučaj za ova ispitivanja predstavljaju tipične jedinice, gde se po pravilu utvrđuje najmanji mogući broj jednovalentnih prostora, a da se ostatak ostavlja mogućim transformacijama koje treba shvatiti kao niz mobilnih i mirnih rasporeda.

Danas se u stambenoj izgradnji govori o čvrstim tačkama jedinica, tj. kupatilo, kuhinja i sve ostalo vezano za instalacijske tokove, s jedne strane i kontinualnom, unutrašnjem prostoru s druge strane koji bi omogućavao novu, mobilnu stambenu sredinu. Ovde je Renato Severino svojom tezom o tzv. “totalnom prostoru” doprineo poboljšanju ideje o čvrstim i slobodnim tačkama prostora. Odlike njegove koncepcije su: kontinuitet, fleksibilitet i člankovitost, dok u njegovom sastavu podrazumeva dve vrste prostora, tj. namenske objekte i prostor transformacije.

TRANSGRESIJA (l. transgressio) - Prestup, prekoračenje (zakona, naredbe i dr.); geol. prodiranje mora u kopno i širenje na račun kopna (supr. regresija).

TRANSLACIJA - Kretanje nekog tela pri kome svi njegovi delovi imaju situ brzinu.

TRANSPARENCIJA (nl. transparentia) - Prozračnost, providnost.

TRANSPARENTNA ARHITEKTURA - Naziv za onu arhitekturu koja je prozirna, sa mnogo svetlosnih prodora, komunikacijskih prodora i sl.

TRANSPARENTNA ĆELIJA - Element ćelijastog sistema koji ima providnu, transparentnu strukturu.

TRANSPARENTNOST ARHITEKTONSKOG PLANA - Osobina arhitektonskog plana da je otvoren, sa širokim prolazima i koridorima, sa velikim površinama kroz koje u objekat upada svetlost, sa visokim mogućnostima za otvaranje prema spoljašnjem prostoru.

TRANSPARENTNOST ARHITEKTONSKOG PROSTORA - Naziv za jedan arhitektonski prostor kojeg odlikuje prozračnost, prolaznost, providnost, osvetljenost.

TRANSPOZICIJA - Jedna primarna forma ili konkretan oblik, asocira u nama različite prostorne predstave. Na pr., jedan mali stećak ili grupa stećaka iz jedne nekropole, može u nama da izazove asocijaciju na oblik kuće, odnosno, seosku grupaciju, što nam na prvi pogled pokazuje da između ova dva oblika koji prestavljaju svet živih i svet mrtvih, nema razlike. Ukoliko apstrahujemo oblik i element izdvojimo iz njegovog značenja, njegova kompozicija će dobiti sasvim drugi značaj, odnosno, sasvim drugu vrednost u odnosu na izmenjeni prostor. T. u arh., međutim, dovodi i do novih problema, gde će tradicionalne forme dobiti svoje novo značenje i tumačenje, u različitim sredinama i u različitim epohama.

TRANSVALUTACIJA - Pojam se odnosi na proces analize umetničkog dela koji prihvata da ispita i dejstvo dela izvan kulturnog konteksta u kojem je nastalo. Jasno je, na primer, da je sam način gledanja - dakle, tumačenja - neke zgrade uslovljen vizuelnom kulturom. U tom su smislu izrazito prosvetljujuće Wittkowerove stranice o renesansnom shvatanju proporcija gde autor u jednostavnom odnosu između dvaju merila identifikuje svoju generaciju kao proizvod više generacija u nizu a generaciju Argana i Panofskog kao usredsređivanje na perspektivu.

TRANSVERZALA, GEOMETRIJSKA (nl. transversalis) - Geom. poprečnica, linija ili površina koja preseca sistem linija ili površina.

TRANSVERZALAN (nl. transversalis) - Poprečan; fiz. transverzalno talasno kretanje kretanje kod kojeg delići elastične sredine trepere upravno na pravac prostiranja poremećaja, tj. zraka (supr. longitudinalan).

TRANSVERZALNA OSA, POPREČNA OSA - Osa, zamišljena linija duž koje se prostire neka građevina u poprečnom smislu.

TRANZICIONALNA ARHITEKTURA (engl. transitional architecture) - 1. Prelazna arhitektura. 2. Naziv se obično odnosi na period prelaza iz romanesknog stila u gotski. Ponekad su detalji iz kasnijeg stila upotrebljeni na opštim oblicima ranijeg stila. 3. Prelaz generalno iz jednog stila u drugi.

TRIANGULARAN (nl. triangularis) - Trougli, trougaoni, trokutni; trouglast, trokutast; triangularni brojevi mat. najprostiji od tzv. figuriranih brojeva, naime 1, 3, 6, 10, 15, 21, 28, 36, 45, 55, 66, 78 itd., koji se mogu izraziti tačkama podjednako udaljenim jednih od drugih na površini jednog ravnostranog trougla.

TRIGONOMETRIJA (gr. trigwnoz: trougaon, trougli, trokutni, metria: merenje), (geom.) - Deo geometrije koji se bavi rešavanjem trouglova, tj. koji pomoću dovoljnog broja datih elemenata jednog trougla iznalazi, računskim putem ili konstrukcijom, njegove ostale elemente; ravna trigonometrija bavi se rešavanjem ravnih slika; sferna trigonometrija bavi se rešavanjem sfernih trouglova.

TRIJANGULARNA MREŽA - 1. Opšte, naziv za modularnumrežu u arh. i urban. ili saobraćajnu mrežu koja se sastoji iz sistema jednakih trouglova, odnosno, dva sistema paralelnih pravi koji su međusobno postavljeni pod uglom, tako da nihovi preseci obrazuju trouglove. T.m. je često korišćena kod arh. objekata društvenog karaktera, jer omogućuje transformabilnost. multifunkcionalnost i sadrži veoma ekonomičan sobraćajan sistem, zasnovan na centralno postavljenoj strukturi saobraćaja, umesto na podužno koridorskoj. 2. U saobraćajnom smislu, t.m. je predstavljala predmet istraživanja urbanista u periodu krajem pedesetih i tokom šezdesetih godina. Ova mreža predstavlja najbolju formu za izgradnju gradskih autoputeva zbog toga što zauzima najmanju površinu gradskog zemljišta na mestima spajanja saobraćajnica i zato što je najviše otvorena za fleksibilnost i promene. T.m. su posebno istrazivali Alison i Peter Smithson, i Louis Kahn.

TRIJANGULATURA - se zasniva na sistemu korena broja 3, gde se kao osnovne proporcijske slike javljaju istostrani trougao sa visinom (a koren iz 3)/2, pravougaonik 1: koren iz 3 i šestougaonik, odnosno, dvanaestougaonik. T. ima veliku primenu u doba got. (fasada milanske katedrale)i doba renes. U drugoj polovini XIX v. Violet le Duc iznalazi tri vrste trouglova za proporcionisanje. Osim već poznatog ravnostranog i pravouglog trougla, on uvodi i tzv. egipatski trougao sa stranama 2,5:4 odnosno 5:8. Na istom crtežu preklopljen je tzv. sveti egipatski trougao koji odgovara pitagorejskim brojevima 3,4 i 5.

TRIMETRIJSKA AKSONOMETRIJA (nem. Trimetrische Axonometrie) - Trimetrijska aksonometrija pokazuje neko geometrijsko telo (kocku na pr.) posmatrano sa ugla a pri tom su obe horizontalne ivice čela objekta koso postavljene u odnosu na projekcionu ravan i pri tom su, za razliku od dimetrijske aksonometrije, obe date u skraćenju, dok su samo vertikale date u punoj dimenziji.

TRIPARTITNA OSNOVA - Osnova jednog arhitektonskog objekta koja je projektovana iz tri kompoziciono i funkcionalno izdvojene celine.

TRODIMENZIONALNE STRUKTURE - Potrebe za pokrivenim prostorima sve većih raspona i tendencije novih arhitektonskih stremljenja navele su izvestan broj arhitekata i inženjera na istraživanje konstruktivnih sistema zasnovanih na triangulaciji prostora. Ovim problemom bavili su se poznati konstruktori Torroja, Le Ricolais, Buckminster Fuller, Makowski, Frei Otto, Wachsmann, Du Chateau, Ketoff i drugi. Poznate kao "trodimenzionalne strukture" ove konstrukcije se najčešće koriste u vidu horizontalnih površina velikog raspona i one se zbog svoje strukturne gustine tretiraju slično kao pune ravne ploče. Za razliku od klasičnog rešenja u vidu roštilja verikanih greda na trougaonoj mreži trodimenzionalne strukture sadrže grede u kosim ravnima čime se postiže znatno veća krutost. Krov sale u kompleksu fabrike Citroen sastoji se od jednostavnih piramidalnih elemenata od štapova koji se štapovima gornjeg i donjeg pojasa povezuju u trodimenzionalnu strukturu na pravougaonoj osnovi. Nad salom pozorišta Thonon-les-Bains u Serge Ketoff je konstruisao trodimenzionalnu strukturu od prednapregnutog betona, gde su montažne armiranobetonske piramide veza između betonske ploče gornjeg pojasa i prednapregnute armature u donjem pojasu. Wachsmann-ove trodimenzionalne strukture karakterišu geometrijski prostorni moduli u vidu tetraedra ili piramide. Ovakve strukture sastoje se od veoma velikog broja štapova i čvorova, pa je pored geometrijskog rešenja strukture od primarnog značaja konstrukcija čvorova, koji mora da prenese sile i da bude ekonomičan i montažan, a po mogućnosti i demontažan.

TRODIMENZIONALNO - Predstava jednog arhitektonskog objekta ili elementa u tri dimenzije: dužini, širini i visini. Trodimenzionalna predstava može da bude aksonometrijski crtež, perspektiva ili perspektivni model, ili je to maketa objekta. Za razliku od dvodimenzionalnog prikaza, trodimenzionalni model daje celovitu predstavu izgleda arhitektonskog objekta.

TROUGAONA SHEMA ARHITEKTONSKOG OBJEKTA - Arhitektonska shema objekta rađena u trougaonoj modularnoj matrici. Pravci pružanja masa objekta i njegovi zidovi u trougaonoj shemi nalaze se međusobno pod uglom od 600. Ova shema se koristi kod jabnih objekata: škola, administrativnih zgrada, bolnica i dr., ali je nepodesna za stambene zgrade, jer nosi sa sobom mnogobrojne probleme unutrašnje organizacije prostora.

TROUGAONI RASTER - Naziv za raster koji je u obliku trougaone mreže. Najčešće je ta mreža sačinjena od jednakostraničnih trouglova.

TWINPHENOMENA (engl. fenomen blizanaca) - Naziv za fenomen u arh., posebno u savremenoj arh. gde arh. objekti istovremeno sadrže suprotnosti svojih svojstava ili suprotne karakteristike koje funkcionišu istovremeno. Čest primer t. pronalazimo u arh. složenih sistema Aldo van Eycka, gde svaka zasebna jedinica sadrži određeni stepen autonomnosti, a istovremeno veliki stepen multivalentnosti, nasuprot generalnom trendu univalentnosti forme, apstraktnom, neutralnom prostoru.

UDRUŽENJA, UMETNIČKA, UDRUŽENJA UMETNIKA - Zajednice umetnika, organizovane zbog ostvarivanja određenih ciljeva – umetničkih, ekonomskih, propagandnih. Zametak umetničkih udruženja javlja se već u antici. Da bi zaštitili svoje interese, zanatlije odnosno umetnici formiraju stručna udruženja, koja kod Rimljana nose različite nazive (collegia, corpora, sodalitates) Krajem rim. doba ta se udruženja raspadaju, ali se ponovo javljaju u velikom broju u feudalnoj društvenoj strukturi ranoga Srenjeg veka, da se u nešto izmenjenim oblicima odrze sve do Francuske revolucije, kada naglo nestaju. Od njihovih brojnih naziva (mnogi potiču još iz rim. vremena) najčešći su: u Italiji – corporazioni, compagnie, corpi, frataglie, arti, scuole, mestranze; na Siciliji – ministeria, magisteria; na Sardiniji i u Španiji – gremios; u german. zemljama – Innungen, Gilden, Zuenfte, Bauhuetten, u Engleskoj – guilds, gilds, companies; u Francuskoj – corporations, compagnies, metiers, confreries; u području Južnih Slovena – cehovi, bratovštine, esnafi, rokodelstva. Ta srednjov. udruženja, cehovi, intenzivno se razvijaju i dobijaju svoju karakterističnu fizionomiju u periodu između X i XIIIv. Ceh omogućuje svojim članovima da se bave zanatom, određuju cene zanatskim odnosno umetničkim radovima, brine se za povoljne uslove na tržištu i za ograničenje konkurencije, normira kvalitet proizvoda, vrši nadzor nad poštovanjem umetničke tradicije, određuje koliko pomoćnika i naučnika može pojedini majstor držati i podučavati u svojoj radionici itd. U XIVv. cehovi su dostugli vrhunac u svom razvoju, nakon kojeg nastupa postepeni pad. Izmenjeni ekonomski odnosi u doba humanizma i reformacije oslabili su dotada čvrstu cehovsku strukturu, baziranu na strogoj kolektivnoj uzajamnosti. U poč. XVIIv. cehovi ponovo jačaju, a u XVIIIv. dolazi do žestokih borbi između samih cehova; u tim borbama cehovi se pomalo raspadaju. Princip slobode rada i trgovine, te konkurencija manufaktura i fabrika, ubrzali su u periodu posle Francuske revolucije definitivnu propast cehova.

Uz cehove, javljaju se veoma rano i "akademije": u Francuskoj u XIVv., a u Italiji u XVv. To je novi oblik udruženja, u kojima se okupljaju umetnici, diferencirajući se time od zanatlija. Po svojoj organizacionoj strukturi akademije su slične cehovima; tek vremenom dobijaju značaj najviše ustanove za nastavu lik. umetnosti, kakav status imaju danas. Akademije su odigrale značajnu ulogu u istoriji umetnosti, naročito u XVII i XVIIIv., ali su u to vreme nametale svojim članovima i učenicima gotovo isključivo ugledanje u umetnost antike "kao izvora večne lepote". Prva akademija, Academie de Saint-Luc, osnovana je u Parizu 1391 i postojala je do 1789. Čuvena pariska Academie Royale de Peinture et de la Sculpture osnovana je 1648. Ona je, kao svoju ekspoziturum osnovala u Rimu 1663 Academie de France i uspostavila "Prix de Rome"; te su ustanove već prave umetničke škole. Iz cehova su se razvijale i druge evr. akademije, tako u Italiji u Firenci, Rimu, Torinu, Veneciji.

U razvoju nove umetnosti predstavljaju značajne činioce i nova umetnička udruženja, koja se razlikuju od cehova i akademija. Ona se češće javljaju od sredine XIXv. i od tada njihov broj neprestano raste. Uz bitne ciljeve tradicionalnih umetničkih udruženja – mogućnosti rada i prosperiteta – novim je udruženja često glavna svrha: manifestacija, učvršćenje i proširenje određenih umetničkih ideja, ili, još češće, organizacija izložbi zbog afirmacije udruženja i njegovih članova.

Za arhitekturu značajna udruženja predstavljaju: prvo osnovano udruženje 1809, "Lukasbund", Beč, koje još uvek ima karakteristike srednjovek. bratovštine. - Oko sredine XIX v. organizovan je u SAD "Art Union". – 1861 u Londonu osnovano je udruženje "Arts and Crafts", koje je utemeljio W. Morris s grupom slikara prerafaelita. – 1883, u Londonu, W. Morris osniva "The Art Worker,s Guild". – 1892 u Minhenu je formirana prva "Secesija". – 1897 u Beču utemeljena je "Secesija". – U Darmstadtu je 1899 utemeljena "Kuenstlerkolonie" (P. Behrens, J.M. Olbrich i dr.). – U Minhenu je 1900 utemeljena grupa "Die Phalanx" (v. Kandinski). – 1903 je u Beču utemeljeno udruzenje "Wiener Werkstaetten". – 1904 u Weimaru, osniva se i održava prva izložba "Deutscher Kuenstlerbund". – 1907 u Minhenu je utemeljen "Deutscher Werkbund". – 1910 u Berlinu, utemeljena je "Neue Sezession" od članova grupe "Bruecke" i "Neue Kuenstlerfereinigung". – 1916 u Cirihu, osnovana je grupa "Dada". – Od 1917-32, u Leidenu i Parizu, organizuje se grupa slikara i arhitekata oko časopisa "De Stijl". – 1919 u Weimaru, osnovan je "Bauhaus". – 1923 u Berlinu, El Lissitzky osniva grupu "G" (Gestaltung); u Moskvi se osniva udruzenje arhitekata "ASNOVA". – 1926 u Milanu, osnovana je "Gruppo 7", udruzenje arhitekata. – 1928, osnovan "CIAM" (Congres Internationaux d'Architecture Moderne"), udruzenje koje se sastoji od tri organa: Congres (glavna skupština članova), CIRPAC (Comite International pour la Resolution des Problemes de l'Architecture Contemporaine) i radne grupe koja rešava posebne probleme; postoje i nacionalne sekcije CIAM-a. – 1932 u Parizu osniva se udruženje "Abstractio-Creation". – 1937 u Chicagu, L. Moholy-Nagy utemeljuje "New Bauhaus". – 1946, u SAD, formira se "TAC" (The Architects Collaborative"), osnivači W. Gropius i dr.

UGAO, PROBLEM UGLA (engl. corner, problem of the) - Problem ugla u arhitekturi predstavlja problem odnosa arh. objekta postavljenog na uglu i ulice, trga ili drugog prostora prema kojem je ovaj objekat okrenut. Zbog svog značaja, motiv ugla često je korišćen kao centralni motiv jedne arh. ili urban. kompozicije. U urbanističkom smislu, ugao je nastao presecanjem dve ulice, ređe kao slobodnostojeće formirana površina, a svoju geometriju prenosio je na arhitekturu. Problem ugla prvi put se javlja u centralnoj kompoziciji idealnih gradova ili u arhitektonskim oblicima osnova poligonalnih i centralnih građevina. U doba baroka, motiv ugla je korišćen da bi bila naglašena monumentalnost jedne građevine. Za razliku od poprečno simetričnih građevina, centralno simetrične građevine na uglu predstavljale su dominantne motive gradova u periodu XVIIIv. U savremenoj arhitekturi, motiv ugla predstavlja kompozicijski izazov za arhitekte, koji oni rešavaju na različite načine (isticanjem ugla, povlačenjem zgrade u odnosu na ugao, prosecanjem ugla, konkavnim završetkom ugaonog motiva i dr.

UGAONA KONTRAKCIJA (nem. Eckkontraktion) - Smanjenje ugaonog interkolumnijuma. Ugaonu kontrakciju pronalazimo kod dorskih hramova, koju prati tzv. Triglifni sukob. Kontrakciju pronalazimo i unutar niza stubova (najčešće kod dva stuba), radi optičke korekture.

ULAZ (engl. entry) - Termin se upotrebljava da opiše poziciju glavnog mesta ulaska u jednu kuću. Specifičnije, to je mesto ulaska u jednu srednjovekovnu kuću izgrađenu u drvenoj konstrukciji. Postoje mnogobrojne varijante ulaza koje nose specifične nazive, među kojima izdvajamo:

  1. Centralni ulaz: ulaz koji se nalaci na pristupnoj fasadi objektaa, u središtu ose simetrije.
  2. Bočni ulaz: mesto ulaska u jedan objekat sa njegovog boka, tj., sa prilaza objektu okrenutom prema bočnoj fasadi.
  3. Poporečni ulaz: ulaz popreko u odnosu na glavnu fasadu (v. Bočni ulaz).
  4. Poprečni pasaž: Slično porečnom ulazu, ali sa delom koji formira pasaž koji je poktiven i vodi ka ulaznom holu.
  5. Ulaz u lobi: ulaz koji direktno vodi u lobi jedne građevine.
  6. Zabatni ulaz: ulaz koji se nalazi na zabatu građevine, najčešće u osi simetrije zabata.
  7. Lobi ulaz: sa vratima koja vode u lobi sa čije unutrašnje strane se nalazi najčešće dimnjak ili ognjište kuće, a sa druge strane se nalaze vrata.

ULAZNA ZONA - Na granici spoljne i unutarnje sredine, na njihovom preplitanju, organizuju se delovi prostora koje nazivamo ulaznomzonom. U analizi koja utvrđuje osnovne uslove opstanka ulazne zone moguća su ispitivanja triju grupa: formiranje srednjeg puta - uticaj spoljnje sredine; uticaj unutarnje sredine na mesto, izražajnost i sastav ulazne zone; izbor motiva.

Smišljenim elementima pristupa (spolja) uvodimo se u osvajanje unutrašnje sadržine, što znači da je ovo psihološko - vizuelno dejstvovanje sračunato. Ukoliko toga nema, napuštena je logičn linija izgrađivanja doživljaja, te je prostor, iako materijalno ostvaren, nasilno odvojen od svoje sredine. Ova spoljnja rešenja često jasno deluju u smislu “uvlačenja”, a nekada svojom nevelikom naglašenošću otkrivaju čitavo bogatstvo u neposrednom prelazu spoljnjeg u unutrašnji prostor. Najčešće u produženom, višespratnom delovanju, “usisavanju” korisnika, te kroz niz situacija ostvaruju “tečenje” prostora, preklapanje vih dveju sadržina. Moguće je uočiti dva postupka u stvaranju veze spolja-unutra: rešenje u ravni, bez produbljivanja i jače povezanosti unutarnje strukture sa oblicima koji organizuju ulaznu zonu u njenom spoljnjem delu i rešenje “po dubini”, pri čemu je jako naglašena povezanost ovih sredina.

ULAZNE I IZLAZNE VELIČINE SISTEMA - O. Lange u svom delu “Celina i delovi”, polazeći od toga da svaki sistem(elemenat) preko svojih ulaza prima delovanje okoline a kroz svoje izlaze emituje delovanje na okolinu, smatra da je takav sistem aktivan i da su takođe aktivni oni elementi sistema kod kojih imamo isti proces, te stoga pretpostavlja da:

  1. Okolina deluja ne sistem (elemenat) S izazivajući u njemu izvesna stanja strogo određene vrste, kao što su temperatura, pritisak, električno punjenje i pražnjenje, osećanje, čulni utisak i dr. Pojedine vrste ovakvih stanjanazivamo ulazisistema(elemenata).
  2. Sistem (elemenat) S deluje na okolinu izazivajući izvesna stanja strogo određenog karaktera, na pr. temperaturu, magnetno polje, boju, izazivanje zvuka, kretanje i sl. Pojedine vrste ovakvih stanja nazivamo izlazisistema (elemenata).
  3. Sistem (elemenat) poseduje najmanje jedan ulaz i najmanje jedan izlaz.

Prvi i drugi stav determiniše sistem (elemenat) S kao “relativno izolovan” sistem čija je veza sa okolinom kanalisana preko ulaza i izlaza. Isključivanje drugih veza van ovih u suštini je eliminacija onih koje za dati aspekt nisu od interesa tj. koje ne ulaze u kontekst postavljenog zadatka. Trećim stavom isključuju se oni sistemi (elemanti) koji imaju samo ulaz odnosno samo izlaz, pošto takvi sistemi nisu aktivni. Henrih Griljevski u svom delu “Kibernetika bez matematike” smatra da:

  1. Ostatak univerzuma deluje ne naš sistem ali ovo delovanje se odvija samo izvesnim, tako da kažemo, putevima koje nazivamo ulazima sistema.
  2. Naš sistem utiče na ostatak univerzuma, ali to delovanje se odvija, da tako kažemo, samo određenim putevima, naime odvija se posredovanjem izlaza našeg sistema.

ULAZNI HOL (Arh.) - Veći prostor odmah posle ulaza u zgradu, koji daje pristup u druge prostorije ili odakle polaze hodnici za ostale prostorije i pristup za glavno stepenište za spratove. Služi i kao čekaonica.

ULAZNI MOTIV - Pojava i obrada motiva ulaza vezana je za odlučivanje o čitavom sklopu. Svaki ulaz je jedan motiv, ali kvalitet ne zavisi od broja i veličine, već od njegove prave snage. Ona je mahom u njegovoj dobroj namenskoj i volumenskoj organizaciji i određenosti. Kod većeg broja masa u sklopu ovaj izbor je otežan jer često dovodi i do konkurencije motiva. Ulazni motiv prvenstveno reguliše veze, tok koji vizuelno, psihološki i fizički mora da usmerava kretanje. Sve ostalo biće podređeno ovom stavu: jasnost motiva i nedvoumljenje u pravcima kretanja. Dela Le Corbusiera u ovom smislu pružaju više izuzetno dobrih, čak klasičnih iskustava, te ih i ovom prilikom moramo istaći: vila Savoy ima otvoren i naglašen motiv veze sa zemljom - objekat na subovima; vila u Garcheu - kombinacija otvorenog motiva na I etaži i pruženog tvorenog stepeništa koje poput ruke uvodi i spaja dve sredine. Ova dva motiva karakteristična su za čitavu njegovu delatnost.

ULAZNI PLAN - V. Plan, Plan – tipovi plana. Naziv za plan jedne građevine sa akcentom na ulaznim vratnicama ili na portalu građevine, kao što je to slučaj sa portalima romaničkih i gotičkih crkava.

ULAZNI PROSTOR, VESTIBIL, ULAZNI (Arh.) - Veliki prostor kod ulaza u zgradu kroz koji se prolazi u ostale glavne prostorije.

ULIČNI FRONTOVI - Naziv za uličnu fasadu, odnosno, niz uličnih fasada kuća ili drugih arhitektonskih objekata koji čine jednu ulicu. Ulični frontovi najčešće sadrže prave linije. Prave linije ostavljaju nas hladnim, to su najčešće rešenja bez osećaja. Pod konac prav, beskrajno dugačak ulični fron je dosadan, pa makar bio u najlepšem kraju. On nije u skladu sa našim prirodnim osećanjima, ne prilagođuje se terenu i ostaje jednoličan u efektu. Ali i kraće ulice deluju loše, pa mora da je tome drugi razlog. Taj razlog je u najviše slučajeva nedostatak zatvorenih uličnih frontova. Stalni useci širokih poprečnih ulica, koje stvaraju levo i desno izolovane kućne blokove glavni su uzrok što tu nema ni obuhvatne celine, niti ikakvog efekta. Biće to jasno ako se stare ulične arkade uporede sa njihovim savremenim varijantama. Stare arkade, u Bolonji na primer, sjajne i po arhitekturi i po detaljima, pružaju se bez prekida celom ulicom, oko celog trga, makar samo na jednoj strani, ali uvek bez prekida. Na tome počiva celo dejstvo i ono ne može da izostane, jer samo neprekidan niz lukova može da obuhvati sve u jednu kompozicionu celinu. Danas je to sasvim drugačije. Zbog toga ni naše prave ulice ne daju jedinstven utisak. Moderna ulica se sastoji skoro samo od ugaonih zgrada. Red izolovanih kućnih blokova, bez postojanja uličnih frontova, uvek će loše delovati, bile ulice i krivudave.

UMETNOST I TEHNOLOGIJA (engl. Art and Technology) - Odnos između umetničkog i tehnološkog principa ili koncepta jednog arh. dela. Javlja se pre svega u modernoj arhitekturi, kao proizvodu umetničkog procesa, ali i snažnih uticaja koje nameću konstruktivne, funkcionalne i druge tehničke karakteristike arh. objekta. Svaki arh. objekt sadrži odnos umetnosti i tehnologije, počev od najprimitivnije čovekove nastambe, gde je primitivni stanovnik morao da upotrebi svoje skromno tehničko znanje da bi na pr. pokrio svoju kolibu, pa sve do visoko tehnološki soficistiranih primera savremene arhitekture, unutar kojih su sublimisana vrhunska dostignuća i saznanja iz oblasti tehnike, tehnologije, proizvodnje materijala, informatike, snabdevanja energijom, saobraćaja i dr. Pobornici moderne arhitekture su među prvima istakli značaj odnosa u.t. uključujući ga unutar svojih projekata (Walter Gropius, Mies van der Rohe, Le Corbusier, Frank Lloyd Wright).

UMRAUM (nem. okolni prostor) - Naziv za prostor u njegovom značenju “okolnog prostora”, koji u arh. teoriju uvodi švajcarska kritičarka Vogt-Goeknil. Ona razvija svoju teoriju arhitektonskog prostora kao Umraum (okolni prostor). Međutim, ona ne postavlja fundamentalnu razliku između perceptualnog i egzistencijalnog prostora, pa uvodi neprecizne pojmove, kao što su na pr. “Erlebnis eines Raumes” (dozivljajni prostor i “Gesamteindruck” (opšti utisak). Takođe, ona piše o “nedvojbenom susretu s prostornim totalitetom”. U samoj stvari, već sama reč “Umraumerlebnis” (percepcija okolnog prostora), koja se javlja u samom naslovu njene knjige, morala bi biti definisana terminima psihologije percepcije. Da bi potkrepila svoju tezu, Vogt-Goeknil razmatra tri vrste prostora: “Der Weite Raum” (široki prostor). “der enge Raum” (ograničeni prostor) i “der gerichtete Raum” (usmereni prostor). Postupajući tako, ona se dotiče nekoliko svojstava egzistencijalnog prostora, ali pošto joj nedostaje koherentni sistem dobro definisanih koncepata, njegovo istraživanje nije ni moglo doći do bilo kakvih opštih zaključaka.

UNBUILDABLE BUILDINGS (engl. građevine koje nije moguće izgraditi) - Pojam se odnosi na onu arhitekturu, utopističku, vizionarsku ili u tehnološkom smislu konstruktivno nedostupnu. Ova arhitektura završava u idejnim rešenjima, vizionarskim crtežima i skicama; takođe, srećemo je na platni naučno fantastičnih filmova, u sf stripovima i knjigama. U istoriji arhitekture, postoje mnogobrojni primeri unbuildable buildings, predstavljeni na crtežima i slikama utopista, kao što su bili Piranesi, Boullee, Ledoux, ali i u projektnim rešenjima savremenika, kao na pr. grupe Archigram, Solerija, Fullera i drugih.

UNIFIKACIJA (nl. unificatio) - Jedinjavanje, ujedinjenje; sjedinjavanje, sjedinjenje; ujedinjenje, ujedinjenost, sjedinjenje, sjedinjenost; izjednačenje, uravnivanje.

UNIFORMAN (nl. uniformis) - Jednoobrazan, jednorodan, jednolik; jedinstven, novog oblika; fiz. uniformno kretanje jednako kretanje, kretanje čija se brzina ne menja; supr. multiforman.

UNIFORMNA ARHITEKTURA - Naziv za jednoobraznu arh., jednaku, istog oblika, karaktera i strukture. Prefabrikovana arh., predstavlja u.a.

UNIKATNI DIZAJN - Oblikovanje, dizajniranje predmeta ljudske upotrebe pojedinačno, rešavanjem problema svakog predmeta ponaosob. U.d. je naročito prisutan kod predmeta čija upotreba nije masovna: kod predmeta odevanja, nakita, unikatnog nameštaja i dr.

UNIVALENTNA ARHITEKTURA - Naziv za arh. i arh. formu uopšte koja ne korespondira sa okolinom niti sa svojim korisnikom. Najčešće, to je naziv za apstraktan, neutralan prostor.

UNIVALENTNOST MODERNOG ARHITEKTONSKOG JEZIKA - Predstavlja izdvojen i izolovan jezik moderne arhitekture, idealni element preobražaja društva kroz arhitekturu prema Le Corbusierovoj teoriji, koji je stvoren da bi se izbegla politička revolucija uporedo sa revolucijom u urbanizmu i arhitekturi. Kritikujući ga, tokom perioda 1960-tih godina, Paolo Portoghesi piše: “Moderan grad nas sve više udaljava od svesti da je ljudski život sastavni deo jednog eko-sistema sastavljenog od mnogih različitih oblika života.” U tom smislu, i u njegovoj sadašnjoj istorijskoj formi, grad predstavlja ambijent koji nije ništa manje neodređen i iskrivljujući od “sela” shvaćenog kao naličje gradske medalje.

UNIVERZALNA ARHITEKTURA - Futurističko gledanje univerzalne civilizacije, kod koje je koncepcija prostora zajednička kako osećajnoj strukturi ovog perioda, tako i njegovom duhovnom stavu.

UNIVERZALNI ARHITEKT - 1. Naziv za arhitekte koji su tokom istorije bili nosioci ne samo najviših znanja iz oblasti arhitekture, već takođe iz ostalih oblasti umetnosti i tehnike. U doba renesanse, postojao je ideal univerzalnog čoveka, kojem su mnogi želeli da se približe. Michelangelo Buonaruotti je bio izvrstan arhitekta, skulptor, slikar, urbanista i vojni planer. Leonardo Da Vinci je u svojoj univerzalnosti sadržao karakteristike tehničkog genija, naučnika opštih naučnih oblasti, slikara, arhitekte, crtača. U kasnijim periodima, teško je pronaći slične univerzalne ličnosti (uomo universale). 2. U savremenoj arh. pojam koristi Buckminster Fuller kada predlaže sistem organizacije na svetskom nivou u kojem njegovi istaknuti inženjeri, nemilosrdni i autoritativni, univerzalni arhitekti, zamenjuju organe vlada efikasno obavljajući njihov posao.

UNIVERZALNI PROSTOR - Naziv za prostor koji nosi odrednice ”spoljašnjeg” i “unutrašnjeg” prostora istovremeno, prostor gde se spoljašnji i unutrašnji prostor međusobno prožimaju. Pojam u.p. uneo je u arh. teoriju Mies Van der Rohe, svojim projektima, među kojima je najznačajniji Farnsworth House, Fox River, Illinois, iz 1945-50.g.

UNIVERZALNOST U ARHITEKTURI - Univerzalnost je pojam za opštu arh., sveobuhvatnu, koja je svemu i svima zajednička, bez izuzetka, opšte razumljiva i prihvatljiva. Le Corbusier je definisao purizam (1921.g.) kao univerzalni stil koji je razumljiv skoro svalkom, za što se on sam uvek zalagao i stil koji kao takav treba da postane opšta arh. konvencija. Kao odgovor, bila je pretpostavka o izgradnji novog, internacionalnog stila, koji će biti nosilac univerzalnosti u arhitekturi. U kasnijem periodu, univerzalnost se pojavljuje takođe kao odlika i drugih stilova. Na pr., prema teoriji pop arhitekture, ono što je najviše univerzalno većini ljudi, predstavlja delikatnu kombinaciju “tipičnog” i “koraka ispred”.

UNOVOKALNOST U ARHITEKTURI - Nasuprot arhitektonskoj harmoniji, unovokalnost predstavlja jednoznačnost arhitektonskog prostora, istovetnost i jednovrednost elemenata tog prostora, jednostavnost, ali i monotoniju. Univokalna arhitektura je rudimentarna, jednostavna po svojoj koncepciji i strukturi, nastala upotrebom jednog ili veoma malog broja arhitektonskih elemenata.

UNUTARNJI PROSTOR - V. Takođe Unutrašnji prostor. Nasuprot “spolja”, unutarnji prostor predstavlja stanje u kojem se nalazi jedan prostor ili čovek u tom prostoru, gde je izdvojen, zaštićen, izolovan, uokružen, uokviren, povučen. Osnovno svojstvo jedne kuće je što na suvodi “unutra”. Prema tome, bit kuće kao arh. je unutarnji prostor. Dok smo u gradu, mi smo još uvek “napolju”, mada je kod mnogih gradova, posebno srednjovekovnih, pojam “unutar” imao značenje “biti u gradu”, unutar gradskih zidina, zaštićen. U kući smo sami sa sobom, povukli smo se u u.p. Kada otvaramo ulazna vrata od kuće nekome drugom, onda je to naša slobodna odluka; mi puštamo svet da dođe do nas, iako mozemo da ga posmatramo iz kuće.

U.p. se prema tome primarno definiše kao topološki zatvoreni prostor. Međutim, svaki u.p. treba da ima svoju komunikaciju sa okolinom, koja se ostvaruje na bilo koji pogodan način, ali da ima svoju unutarnju strukturu. O tome, Robert Venturi kaže: “Projektujući iz spolješnjosti u unutrašnjost, kao i iznutra prema spolja, stvara se potrebna napetost, što nam pomaže pri pravljenju arhitekture. A pošto je “unutra” različito od “spolja”, onda zid - to mesto mene - postaje arhitektonski događaj. Arhitektura se zbiva na susretu unutarnjih i spoljnjih sila upotrebe prostora. Te sile unutrašnjosti i spoljne okoline su i opšte, a i posebne, one su i sveobuhvatne ali i zavisne od datih okolnosti.”

UNUTRAŠNJA ARHITEKTURA - Arhitektonska obrada prostorija u zgradi.

UNUTRAŠNJI ARHITEKTONSKI MOTIVI U URBANIZMU - Primena unutrašnjih arhitektonskih motiva (stepenice, holovi, galerije, stubovi) i na spoljnoj arhitekturi jedna je od elemenata draži i lepote antičkih i srednjovekovnih arhitektonskih kompozicija. Onaj prevashodno pitoreskni utisak koji čini, na primer, Amalfi, nastao je iz upravo grotesknog nereda spoljnjih i unutrašnjih motiva: u isto vreme i na istom mestu nalazimo se i u kući, i na ulici i na spratu i na prizemlju, sve zavisi kako smo shvatili ove čudnovate kombinacije. To je ono što oduševljava skupljača veduta i što vidimo na pozorišnim scenskim dekoracijama. Ali za scensku sliku se nikada neće odabrati moderni deo grada, to bi za gledaoce bilo isuviše dosadno.

UNUTRAŠNJI I SPOLJAŠNJI PROSTOR - U dva pravca se moze istrazivati spoljašnji i unutrašnji prostor: sa ugla funkcionalnih odnosa i aktivnosti, sa ugla fizičkih karakteristika izgrađenog gradskog tkiva i “negativnih” prostora koje ono oblikuje (trgovi, ulice itd.). U prvom slučaju unutrašnji prostori stanovanja funkcionalno se nastavljaju u spoljašnji okvir (“produženje stanovanja”). U drugom slučaju složeni odnosi između “pozitivnog” i “negativnog” prostora koji daju ambijentalne vrednosti gradovima i neizgrađeni prostori jednako su vredni delovi fizičke strukture, kao i sami objekti. Razdvojiti ove dve ravni prostornog mišljenja i oblikovanja - znači ukinuti i jednu i drugu. Skoro bi se moglo reći da je i sama fizička organizacija urbanog prostora u suštini i između ostalih aspekata uspostavljanje odnosa između unutrašnjih i spoljašnjih, izgrađenih i neizgrađenih delova urbane morfologije.

UNUTRAŠNJI IZGLED, UNUTRAŠNJOST (nem. Untersicht) - 1. Prikaz unutrašnjosti jedne građevine, slika ili perspektiva građevine sa pogledom iznutra. 2. Unutrašnji pogled na plafon ili unutrašnje krovište jednog prostora, na primer: tavanica, kasetirana tavanica.

UNUTRAŠNJI PROSTOR - Predstavlja prostor “unutar” jednog arhitektonskog objekta, odnosno, unutar njegovih zidova, ispod njegovog krova. U osnovi, u organizacionom smislu, odnos unutrašnjeg prostora (rešava nekakav posmatrani model života) i njegove “zalančanosti” (uključenosti, sadejstva) u kompletnu strukturu sredine, može se objasniti i odnosom jedinice i mnoštva. Ovde mnoštvo treba shvatiti kao tip zeljene strukture u okviru koje se mogu ostvariti željeni kontakti na nivou pojedinac-kolektiv. Time jedinica, odnosno unutrašnji prostor, ne može biti određen unutrašnjim merilima, već postoje vrednosti koje precizno rešavaju odnos unutrašnjeg prostora prema celokupnoj sredini.

UOBLIČAVANJE (nem. Gestaltung) - Davanje izgleda prilikom rešavanja projektnog zadatka, odnosno funkcije jednog arhitektonskog objekta. Uobličavanje često sadrži elemente stila i formalnog rešenja.

UOBRAŽENOST U ARHITEKTURI (engl. conceit) - Prihvatljivi fabrique u jednom vrtu, obično kapriciozan, kao na primer što je most koji ne premošćuje ništa već je postavljen isključivo kao ornament.

UPARENI ARHITEKTONSKI ELEMENTI (nem. Gekuppelt) - Arhitektonski elementi (stubovi, nosači, prozori, portali i dr.) koji su postavljeni jedan pored drugog, jedan ispred drugog ili jedan iznad drugog u paru tako da čine udvojeni uporedni element. Ovo je prisutno kod: dvojnih prozora, dvojnih arkada i ostalih prostora kod kojih je potrebno postići efekt fasade sa obe strane zida na kojem se nalaze upareni arhitektonski elementi.

UPOTREBNA VREDNOST PROSTORA - Upotrebna vrednost jedne prostorne organizacije može biti ocenjivana na svim njenim stepenima istraživanja i realizacije, njome se može dobiti kompletna slika njene vrednosti. Evropska praksa pokazuje dve osnovne grupe, kriterija: 1. Elemente za određivanje funkcionalne vrednosti objekta: veličina, namena, konstrukcija, kvalitet, položaj u sklopu, opremljenost, ekonomičnost, i 2. Kriterije koji se odnose na ambijent: mesto i odnos prema centru, socijalna diferencijacija, saobraćaj - parking, zdravstveno - higijenski uslovi: čistoća vazduha, mir, buka - odnos prema centru snabdevanja, zelenilo.

Zadovoljenje interesa korisnika obuhvatilo bi ocenu sledeće četiri grupe: 1. funkcija, 2. stupanj opredeljenosti, 3. položaj stana: objekat, naselje, centar i 4. ekonomičnost: troškovi eksploatacije i održavanja. Upotrebna vrednost organizacija ili u užem smislu kvalitet moguće je smatrati i potrebnim organizacionim aktom svih službi u realizaciji prostora, obzirom da se uvođenjem ovih kriterijuma a koji nisu nepoznati ekonomskoj praksi, može i tačnije odrediti prava građevinska vrednost realizovanih prostora.

UPOTREBNI PREDMET - V. Prostorne jedinice. Svojim svojstvima upotrebni predmeti - oruđa - su nerazdvojni učesnici u izgrađivanju vrednosti jednog arhitektonskog prostora i prema neposrednim korisnicima - njihovim međuakcijama - odlučuju najintenzivnije u funkcionalnim analizama. Događaj - kretanje, moguće je u svim nivoima organizacije sagledati u odnosu prema uporebnom predmetu i to počev od definicije radnog mesta, zoniranjem kretanja u njegovim i ostalim prostornim okvirima, pa sve do tzv. širih, urbanističkih sklopova, gde se događaj, okrenut prema upotrebnim predmetina, samo umnozava brojem aktivnih funkcija.

Upotrebne predmete možemo posmatrati od nivoa površine osnovne prostorije stana, gde su sadrzani unutar mobilijara ili radnih sredstava (stolica, kuhinjska oprema i sl.), pa sve do urbanističkog plana jednog grada, gde su sadržani u okviru mobilijara jedne ulice (telefonska govornica, poštansko sanduče, klupa. isl.). Postoje opšti upotrebni predmeti, čija upotreba nije vezana za određen prostor (spoljašnji ili unutrašnji), niti za neku karakterističnu sredinu (mobilni telefon).

UPRAVAN (nem. lotrecht, senkrecht) - Naziv koji određuje položaj neke duži, ravni, geometrijskog tela ili arhitektonskog oblika u odnosu na drugi, od uglom od 900.

URADI SAM INDUSTRIJA (engl. “Do it yourself industry”) - Industrija koja je ekspanziju doživela nakon Drugog svetskog rata, koja je zasnovana na proizvodnji delova nameštaja, enterijera, pa sve do kompletnih kuća za stanovanje. Takođe, razvijena je grana industrije nameštaja koja proizvodi delove iz kojih se sklapa nameštaj. V. Do it yourself arhitektura.

URBAN ART - Naziv za umetnosti koje su proistekle i koje se odvijaju neposredno u urbanoj sredini. To su likovne, muzičke ili scenske umetnosti: grafiti, plakati, bildbordi, koncerti na otvorenom ili pozorište na otvorenom.

URBAN VILLAGERS, URBANI SELJACI - Naziv za stanovnike jednog grada koji su u grad preneli sve osobine karakteristike za ljude koji žive na selju. Urbani seljaci u centru grada gaje stoku, seju kukuruz i žive poput onog dela populacije koji živi na selu. Često su urban villagersi i stanovnici slamova, bespravno podignutih naselja, koja su bez vode, struje, kanalizacije i vode takav vid života jer su uslovima primorani na to.

URBANA ANALIZA - Analiza svih uticaja na jednu urbanu sredinu koji je određuju i menjaju. Takođe, predstavlja analizu realnih i mogućih uticaja i odrednica jedne buduće urbane strukture. U.a. predstavlja sastavni deo bilo kojeg urbanog ali i arhitektonskog projektovanja. U.a. obuhvataju: analiza saobraćaja, geomorfologije, analize prirodnih uticaja (osunčanost, ruže vetrova, klima i dr.), analize strukture stanovništva, ekonomske analize, statističke analize, istorijske analize (istorijski spomenici, staro gradsko jezgro), tradicionalne analize, tehničko-tehnološke analize i dr.

URBANA ANTROPOLOGIJA - V. Antropologija grada. Naziv za naučnu disciplinu koja se bavi proučavanjem razvoja čoveka kao bića i jedinke u sadejstvu i pod uticajima koje na njega čini jedna urbana sredina i obratno. Poput čoveka, i sam grad se ponaša kao živo, biće: gradovi se rađaju, razvijaju, rastu, ali i umiru. Gradovi imaju svoje bolesti: zagađenja, prenatrpanosti, emanacije otrovnih gasova, buku i dr., koji se prenose i interaktivno deluju na čoveka. Urbana antropologija analizira uzroke negativnih stanja i sagledava posledice, daje predloge za ozdravljenje i oživljavanje grada nakon hroničnih negativnih stanja u kojima se jedna urbana sredina nalazi.

URBANA ARTIKULACIJA - Svaki grad kao i svaka urbana sredina ima svoj jezik, manje ili više razumljiv. Grad je moguće čitati poput otvorene knjige, ući u njegovu istoriju, događaje i preneti ih u sadašnje stanje. Urbana artikulacija omogućuje jasnoću, čitljivost urbanih elemenata i njihovog sadejstva, ostvarujući na taj način ulogu grada kao štiva, živog i jasnog, grada kao izvorišta obilja informacija o sebi samom, o njegovim stanovnicima, humanoj istoriji uopšte. Da bi se sačuvala urbana artikulacija jednog grada, potrebno je čuvanje njegovog sadržaja i njegovo prenošenje na današnjeg stanovnika. Dobro artikulisani gradovi prenose svoj karakter na savremene gradske strukture, čuvajući istovremeno identitet jedne urbane celine.

URBANA DEZINTEGRACIJA - Pojavljuje se često zajedno sa socijalnom dezintegracijom, a predstavlja unutrašnje razbijanje jedne urbane celine, uporedo sa sveukupnim propadanjem jedne zajednice koja u njoj živi, a često pronalazimo primere propadanja cele jedne civilizacije. Budući da uzroci jedne u.d. ne moraju da budu ratovi, opsade, bolesti ili kataklizme, urbani fond često ostaje nedirnut, ali biva urušen promenama iznutra, uništenjem njegove funkcije koja je izazvana od strane propadanja njegovih stanovnika. Najrečitiji primer u.d. pronalazimo u fazi sveukupnog pada RImskog crstva, koje je urušeno iznutra, socijalnim, moralnim i najzad fizičkim propadanjem.

URBANA DIJAGNOZA - Prikaz urbanističkog stanja jedne sredine, pomoću analiza njenih urbanih pojava i manifestacija, na osnovu koje je moguće utvrditi uslove života i boravka u njoj, kao i njene osobine i njen kvalitet. Nakon postavljanja u.d. moguće je pristupiti promeni uslova sredine, eventualno njenoj revitalizaciji, rekonstrukciji, urbanoj nadgradnji ili promeni urbane strukture. Problemom u.d. bavio se Ebenezer Howard, koji je prikazao svoju dijagnozu rasta gradova i predstavio svoj program rešavanja ovog problema putem serije objašnjavajućih dijagrama. Ovi dijagrami su predstavljali ideju grada kao izbalansirane zajednice različitosti urbanih formi njegovih prethodnika.

URBANA JEDINICA - Naziv za jedinicu prostora kao područja urbane sredine. Urbana jedinica može da bude jedinica susedstva, ili je to trg, ulica, centar grada, pešačka zona, šoping centar i sl. Urbana jedinica je predmet izrade urbanih planova i predstavlja najmanju urbanu sredinu koja je predmet urbanističkog delovanja. Urbana jedinica je, poput arhitektonskog objekta, sklona rekonstrukciji, adaptaciji, dogradnji ili nadgradnji. Urbana jedinica je najmanja prostorna jedinica u kojoj važe urbanistički principi i zakoni.

URBANA JEDINICA STANOVANJA - Predstavlja jedinici stanovanja u urbanističkom smislu. Kao što je u arhitektonskom smislu jedinica stanovanja stan ili kuća za stanovanje, urbana stambena jedinica je teritorija susedstva, bloka, četrti ili stambene ulice.

URBANA KONCENTRACIJA - Predstavlja koncentraciju stanovništva na određenom urbanistički definisanom području. Koncentracija stanovnika na 1km2 predstavlja broj stanovnika koji živi na jednom kvadratnom kilometru. Takođe, urbana koncentracija može da se posmatra kao broj stanovnika koji se nalazi na području jednog grada, regije, geogradskog ili političkog područja. Urbana koncentracija je promenljiva kategorija: u toku dana indeks urbane koncentracije na jednom urbanom području može da se promeni po nekoliko puta, u zavisnosti od mesta gravitiranja stanovnika i centara aktivnosti u jednom gradu. Urbana koncentracija centra grada povećava se svakog jutra zajedno sa dolaskom velikog broja ljudi na posao, a drastično opada noću, kada se ljudi vraćaju svojim kućama. V. Koncentracija.

URBANA KONGESTIJA - Pojam koji označava urbano nagomilavanje, pretrpavanje, koje je karakteristično za savremene metropole, u kojima su ekonomski principi preovladali nad urbanim. Tipičan primer u.k. predstavlja Mantattan u New Yorku, koji sardrži kompleksan sistem zgrada nagomilan i koncentrisan unutar ograničenog gradskog jezgra (city).

URBANA KONVERTIBILNOST - Naziv za osobinu jednog urbanog sistema da moze da menja svoju formu ili funkciju, pri tom prilagođavajući se nastalim potrebama. Takođe, naziv za mogućnost jednog urbanog sistema da u okviru iste strukture primi više različitih sadržaja.

URBANA KULTURA - Naziv za kulturu stanovanja i boravljenja u urbanoj sredini, opštu kulturu, kao i sve vidove njenih manifestacija koje su karakteristične i nastale su na jednom urbanom prostoru. U.k. se stiče pravilnim razvijanjemurbanih navika.

URBANA PSIHOLOGIJA - Naučna disciplina koja se bavi proučavanjem psiholoških aspekata, pojava i uticaja na polju urbanizma i urbanizacije. Srodna disciplina je psihologija stanovanja. Urbana psihologija istražuje psihološke aspekte, njihove međuzavisnosti sa urbanizmom i uticaje na urbanu sredinu, kao i razvoj psiholoških međuodnosa između stanovnika u urbane strukture. U.p. se bavi proučavanjem psihologije stanovnika u urbanim sredinama, uticajima sredine na psihologiju stanovnika, mogućim psihičkim poremećajima stanovnika u određenim uslovima urbane sredine i načinima lečenja. U.p. se bavi psihološkom preventivom koja sprečava negativne uticaje na stanovnike. U.p. uključuje sledeće oblasti: psihologiju stanovanja, psihologiju grada, psihologiju sela, psihologiju rada, psihologiju odmorai rekreacije.

URBANA SEGREGACIJA - Izdvajanje različitih urbanih funkcija u međusobno različite prostorne sisteme, da bi bilo obezbeđeno takvo vršenje jedne funkcija koje ne bi agresivno delovalo na drugu. U.s. se vrši, pre svega segregacijom saobraćaja (kolski, pešački), segregacijom bučnih funkcija od tihih, mogućih zagađivača od čiste sredine, kolektivnog od individualnog, javno od privatnog, kretanja od mirovanja, dnevno od noćnog, svakodnevno od periodičnog i povremenog, istorijski tradicionalnog od savremeno modernog, centralnog od perifernog i dr.

URBANA SREDINA - Predstavlja sredinu koja je oblikovana čovekovim svesnim i planiranim postupkom organizacije velikih površina. Osnovnu urbanu sredinu predstavlja grad, ali ro mogu da budu i njegova predgrađa, blokovi, zone, pa čak i urbanizovane seoske sredine. Nasuprot urbanoj sredini, ruralna sredina je ona koja je sačuvala osnovni kontakt i međuuticaj sa faktorima prirode, odnosno, prirodne sredine. V. Ruralno - urbano, Ruralna sredina. Uticaj urbane sredine na arhitekturu moguće je, kao u svakoj funkcionalnoj analizi, pokazati tzv. otvorenim funkcijama, tj., sve ono što postiže određeni cilj i skrivenim funkcijama; ono što se može na više načina tumačiti iz odnosa pojava koje se posmatraju. Ovaj uticaj lako je pokazati na primerima uticaja prirodnih izvora materijala na gradnju kuće i njihove harmonije sa predelom. Tako, cena 1m2 izgrađene površine sužava horizontalno razvijanje objekta; nastaje koncentracija svih elemenata organizacije, pa čak i ispod nedopustivih granica, ispod dozvoljenih socijalno-medicinskih ograničenja. Takođe, možemo da pratimo “uslovnost kuće za stanovanje” i njene okoline u odnosu na temperaturne karakteristike. I na kraju, da pomenemo koncepciju japanskog prostora, koja predstavlja očigledan uticaj urbane sredine na arhitekturu: postoje mnogobrojni primeri objekata postavljenih na uzdignutoj platformi od mokrog i memljivog zemljišta, ali integrisanog u spoljnju sredinu.

URBANA STRUKTURA - Kako formulisati urbanu strukturu imajući u vidu potrebu za minimiziranjem energtskih zahteva? Odgovor na ovo pitanje nije nimalo jednostavan iz prostog razloga što ne zavisi od jednog ili nekolicine faktora. Osim planerskih, tehnoloških, saobraćajnih, dizajnerskih i drugih zahteva, ovde su od velikog uticaja političko – ekonomski uticaji koji, kao što je iz prakse poznato mogu biti "važniji". U cilju stvaranja preduslova za "održivo građenje" osnovni pristup je uspešna analiza koja bi trebalo da kroz klasičnu šemu uloženo/dobijeno ("invest/benefit") tačnije kroz ilustrovan odnos "sadažnjih vrednosti budućih ušteda uz neophodna dodatna ulaganja" prikaže strukturu dobitka uzimajći naravno u obzir i pretpostavljenu dužinu korišćenja.

Osnov energetski efikasne urbane strukture je svakako iskorišćvanje pogodnosti koje nudi okruženje u onim razmerama u kojima neće doći do degradativnih pojava istog. Ovde se ne misli samo na slobodne, neizgrađene prostore već i na nasleđenu, u određenoj meri fizički definisanu, sredinu. Kreiranje objekta usaglašenog sa okruženjem podrazumeva shvatanje zakonitosti istod, odnosno oktrivanja njegove logike i prepostavljanja budućih uticaja koje intervencija može imati. Lokacija se ovde tretira kao unapred definisan entitet na koga je potrebno primeniti adekvatne analize. Pravilno proučavanje šire i uže lokacije ne može biti sprovedeno bez oslanjanja na bioklimatske principe i faktore sredine od kojih se kao najuticajniji izdvajaju: klimatski faktori, topografija i nasleđena sredina, vegetacija, komunikacioni faktori, faktori komfora, uticaji postojećeg građevinskog fonda i zakonske regulative. Definicija ovih faktora je samo mali okvir mogućih analiza i ne bi je trebalo uzeti kao dovoljnu mada je svakako treba shvatiti kao obaveznu.

URBANE FUNKCIJE - Naziv za grupu različitih funkcionalnih odrednica karakterističnih za jednu urbanističku celinu. Urbane funkcije mogu da budu: funkcije stanovanja, rada, administracione, kulturne, privredne (industrijske), saobraćajne, infrastrukturne i dr.

URBANE JEDINICE - Naziv za urbanističke celine koje sadrže elementarne karakteristike koje ih određuju i razlikuju od drugih. Ove karakteristike mogu da budu: formalne, strukturne, koncepcijske, funkcionalne. Razlikujemo tipološki niz u.j.: regija, urbana oblast, metropola, velegrad, grad, selo, naselje, gradska opština, gradska četvrt (kvart), ulica, blok, deo bloka.

URBANE LOKACIJE - L. Wingo razlikuje tri pristupa lokaciji gradskih aktinosti: 1) ad hoc lokacija; 2) gravitacioni model lokacije i 3) ekonomski modeli lokacije.

Ad hoc lokacija karakteriše se lociranjem struktura u gradu slučajnim izborom ili izborom po liniji manjeg otpora. Gradovi koji brzo rastu, koji doživljavaju demografsku i institucionalnu ekspanziju često se odlikuju rešavanjem prostornih struktura ad hoc lokacijama.

Gravitacioni model ima svoju teoretsku osnovu u učenjima fizičara o ponašanju elemenata atoma u zatvorenom sistemu. Teoretičari lokacije smatraju da stanovništvo i aktivnosti pokazuju sklonost da se koncentrišu oko centra, fokusne tačke, ali istovremeno i spremnost da menjaju svoju prostornu strukturu. Pri tome, i kretanje stanovništva i kretanje ljudskih aktivnosti podleze poznatom zakonu gravitacije, po kome je gravitacija upravo srazmerna masi koja se privlači a obrnuto srazmerna distanci sa koje se privlači. G.K. Zipf definiše procese: diverzifikaciju i unifikaciju, kojima objašnjava prostorno aranziranje ekonomije. Proces diverzifikacije ispoljava se u kretanju stanovništva ka izvorima sirovina. Osnovni motiv je ekonomski i nalazi se u smanjenju troškova transporta od izvora sirovina do mesta proizvodnje. Obzirim na različitu lokaciju izvora sirovina, proces diverzifikacije znači razbijanje stanovništva u velike grupe široko razbacane na nekom područJu. Istovremeno delujei proces unifikacije; javlja se težnja da se ljudske aktivnosti koje obezbeđuju život stanovništva što više približe potošaču, koja je takođe ekonomski motivisana potrebom smanjenja troškova transporta u dopremanju proizvoda građanskom stanovništvu.

U ekonomskim modelima dva osnovna kriterijuma određuju lokaciju stanovnika i lokaciju aktivnosti u gradovima: 1) cena zemljišta i 2) troškovi transporta. Cena zemljišta veličinom rente utiče na minimizaciju troškova, dok troškovi transporta deluju na maksimizaciju profita. U SAD je napravljen “atlas korišćenja zemljišta” (Land Use Maps) za 44 američka grada, koji je poslužio za posmatranje zakonitosti lociranja osam različitih aktivnosti. Konkretni rezultati ovih istraživanja ukazali su na izvesna sasvim tipična ponašanja u svim velikim gradovima:

  1. Grupa poslovnih aktivnosti banaka, finansija, , osiguranja, pokazuje istovremenu sklonost i ka centralizovanom lociranju i ka disperziji u lociranju. Ove poslovne aktivnosti karakteriše raspolaganje najjačim finansijskim kapitalom, zbog čega se gubi u značaju visoka cena zemljišta u centru. S druge strane, disperzivno lociranje omogućava približavanje ovih aktivnosti korisnicima njihovih usluga.
  2. Maloprodajna prometna mreza u svim gradovima ima izrazenu tendenciju disperzivnog lociranja; priblizavanje potrošaču ekonomski je dovoljno jak razlog da kompenzira visoku cenu zemljišta ukoliko je maloprodajna mreža koncentrisana u centru grada, dok je lociranje u perifernim delovima grada, gde je zemljište jevtino, motivisamo masovnošću relativno siromašne potrošačke skupine.
  3. Lociranje kulturno-prosvetnih institucija - biblioteka, televizijskih studija, univerziteta, nije toliko uslovljeno lokacijom u određenom prostornom traktu grada, koliko populacionim kvantumom, veličinom grada.
  4. Saobraćajne aktivnosti po pravilu su locirane u blizini mesta rada, na pogodnom zemljištu. Pored zemljišta koje predstavlja prirodan ograničavajući faktor, smanjivanje transportnih troškova je od značaja. Konkurentnost različItih oblika saobraćaja čini da se u lociranju saobraćajnih aktivnosti sve više poštuje kriterijum jevtinog transporta. Na toj osnovi drumski saobraćaj gradi svoju konkurentsku sposobnost u odnosu na železnički, a postepeno i avionski u odnosu na drumski.
  5. Industrijske aktivnosti se, po pravilu, lociraju duž linearnih elemenata: saobraćajnica, magistrala, železnica. Industrija je veliki kompleks i ponašanje svih industrijskih aktivnosti nije isto. U najvećem broju slučajeva bitan je transportni kompleks i otuda pravilo linearnog lociranja. Međutim, tržišno orijentisane industrije, locirane su u centru grada zbog blizine potrošača, iasto kao i radno orijentisane industrije; industrije koje su tehnološki povezane neposredno sa tržištem (automobilska industrija), locirane su duž saobraćajnica, itd.

URBANE NAVIKE - Skup čovekovih navika, nastalih nakon dužeg perioda njegovog boravka u urbanoj sredini. U.n. su nastale kao rezultat nužnosti čovekovog prilagođavanja uslovima jedne sredine. U.n. su specifičnog karaktera, zavise od vrste urbane sredine i veoma su različite od na pr. ruralnih navika.

URBANE STRUKTURE - Naziv za osnovne modele urbanističkog oblikovanja prostora, urban. planiranja i projektovanja, koje jednom urban. prostoru daju kvantitativan i kvalitativan sadržaj i smisao. U.s. predstavljaju osnovu jednog urban. plana ili kompozicije, one ga određuju u prostoru i daju mu elemente na osnovu kojih ga je moguće izgraditi i razlikovati od drugih. Osnovne u.s. predstavljaju:

  1. Prostorne koncepcije i ideje;
  2. Prostorni programi, planovi i projekti;
  3. Strukture urban. plana i kompozicije: mrežne strukture, prostorne modularne strukture, saobraćajne strukture, strukture urbanog zoniranja, razvojne strukture;
  4. Funkcionalne strukture: strukture stanovanja, industrije, poslovne u.s., trgovačke u.s. strukture slobodnih površina, parkovi i dr.;
  5. Strukture jednog urbanog elementa: struktura neposrednog susedstva, ulica, kvart, blokovske u.s., gradske četvrti, opštine, gradovi, područja, regije i dr.;
  6. Formalne u.s.: otvorene strukture, zatvorene strukture, linearne u.s., radijalne u.s., koncentrične u.s., grozdaste, terasaste, atrijumske, tepih strukture, futurističke, metabolističke i dr.
  7. Ostale u.s.: socijalne, ekonomske, kulturne, tradicionalne, nasleđene, novoformirane, planske, neplanske i dr.

URBANE TEHNIKE - Naziv za zbir različitih tehnika koje se primenjuju prilikom urban, analize, planiranja i projektovanja i koje omogućuju boljhe sagledavanje i predstavljuanje urbanih problema i njihovih rešenja. Broj urbanih tehnike je velik i zavisi od oblasti koja se istražuje:

  1. Likovne tehnike: grafičke, fotografske, topografske, planovi, crteži;
  2. Planerske tehnike: statistike (demografske, socijalne, privredne, administrativne i dr., predviđanja (normativno predviđanje), planiranja, investiciona planiranja, pokazatelji (numerički, kvalitativni i dr.), posebne tehnike (Delfi tehnika), futurologija, “tehnike scenarija”, tehnike planiranja sistema;
  3. Sociološke tehnike: plan demografske ekspanzije, plan zaposlenosti, socijalna i obrazovna struktura stanovnika, plan razvoja društva i društvenih promena;
  4. Tehnike analiza saobraćaja: segregacija saobraćaja, mrežni plan saobraćajnica, kolektivni transport, snabdevanje, plan infrastrukture;
  5. Tehnike urbanih matrica: direkcionalne strukture, centripetalne strukture, mrežne strukture, pravougaone matrice, kvadratne matrice, trougaone matrice, parametri forme, trihex matrice;
  6. Tehnike primene urbanih modela: istorijski modeli, tradicionalni modeli, ekspanzioni modeli, modeli bespravne gradnje, futuristički modeli, tehnološki modeli, saobraćajni modeli, funkcionalni modeli, ekonomski modeli,
  7. Tehnike analiza urbanih struktura: linearne strukture, tepih strukture, spacijalne strukture, blokovske strukture, otvoreni sistemi, zatvoreni sistemi, saćasti sistemi, grozdasti sistemi, idealne strukture, ekološke strukture, saobraćajne strukture, strukture “grada zida”, kurvilinearne strukture, grozdaste strukture, metaboličke strukture, tradicionalne strukture;
  8. Tehnike analiza urbanih zona: centralne i periferne zone, stambene zone (kolektivno stanovanje, individualno stanovanje, rezidencijalno stanovanje), administrativno-poslovne zone, industrijske zone, zone odmora i rekreacije, predgrađa, gradovi sateliti, zone bespravno podignutih objekata, vikend zone i dr.
  9. Ankete, intervjui: sprovođenje anketa, razgovora, intervjua, obaveštavenje pismima, oglasnim panoima, izrada dokumentacionog filmskog materijala, obavljanje sastanaka;
  10. Makete: izrada situacionih maketa.
  11. Simulacije: izvođenje simulacija stanja i događanja na prirodnom ili veštačkom uzorku.

URBANI IDENTITET - Istorija urbanizma počev od CIAM-a pa sve do Tima Deset (Team ten), od 1952. do 1963.g. u osnovi predstavlja istoriju pokušaja ponovog uspostavljanja urbanog identiteta. Alison i Peter Smithson su u.i. definisali jednostavnim izrazom: “To je osećanje da ste vi neko koji živi negde”. U stvari, ovakvo shvatanje u.i. nastalo je kao reakcija na obrazovan stav prema futurističkom organizovanom društvu i gradu u kojem “niko ne žini nigde”. U.i. ovako shvaćen, predstavlja kompleksnu strukturu odnosa i uticaja unutar jedne urbanističke celine koja mu daje karakterističan, osoben i izuzetan sadržaj, koji se zatim, preko njegovog arhitektonskog korpusa aktivno prenosi na stanovnika. U.i. predstavljaju sledeće karakteristične celine uticaja: istorijski, socijalni, tradicionalni, kulturni, ekonomski, tehnološki, saobraćajni, stilski i dr. Jedna urbana sredina poseduje svoj u.i. tada kada je određena u odnosu na drugu ili uzor, odnosno model, karakterističnom grupom urbanih uticaja koji joj daju određeno značenje i karakter. Prostori bez u.i. su amorfni, apatični, neinventivni, opšti. Ponovo vraćanje urbanog identiteta jednoj sredini koja ga je izgubila naziva se procesom urbane reidentifikacije.

URBANISTA - ARHITEKTA (l. urbs: grad, urbanus: gradski) - Inženjer-arhitekt koji se bavi urbanizmom i urbanistikom.

URBANISTIČKA SITUACIJA, SITUACIONI PLAN, SITUACIJA - Naziv za situacioni plan, odnosno, plan dispozicije jednog arh. objekta ili grupe arh. objekata koji ih predstavlja u njihovom neposrednom odnosu prema okolini: drugim objektima, saobraćajnicama, slobodnim površinama i dr. U.s. predstavlja prateći plan svakog arh. ili građ. objekta, gde detaljno prikazuje osnovnu njegovu poziciju na parceli na kojoj će biti građen. U.s. se radi u razmeri dovoljnoj da bi detaljno prikazala odnose između objekta i neposredne okoline.

URBANISTIČKA SREDINA - Naziv za prostorno područje ili njegov deo koji je obrazovan, formiran i izgrađen na osnovu urbanističkih principa organizacije jednog prostora, bez obzira da li su ovi principi bili iz naučnog izvora ili su oni sadržani u tradiciji građenja te sredine. Jedna sredina je urbanistička, ukoliko sadrži elemente urbanističke organizacije, odnosno grupisanja prostornih elemenata prema urbanističkim pravilima. Najprimitivnije primere u.s. pronalazimo u organizaciji jedinica stanovanja kod primitivnih plemenskih zajednica u Africi i Americi. Slozene u.s. u velikim civilizacijama (Egipat, Grčka,Rim) su nastale na osnovu geometrijsko-matematiččkih principa određivanja prostora, različitih principa organizacije društvenih zajednica, mitoloških i religioznih principa, funkcionalnih i drugih principa. Savremena u.s. razvija se na osnovu metoda naučnog urbanizma, uključujući i novonastale uticaje: saobraćaja i infrastrukture, ekspanzije, narastajućih i usloženih potreba stanovnika, tehničkih mogućnosti i dr. Problemi u.s. su: prenaseljenost, gustina stanovanja, ekološki problemi, saobraćajni problemi, problemi infrastrukture i snabdevanja i dr.

URBANISTIČKI KVART - U urbanizmu, naziv za područje u jednom gradu koje je sa sve četiri strane uokvireno ulicama. Kvart ima kvadratnu ili pravougaonu osnovu. Pojam kvart prvi put se javlja u planu Hipodamusovog grada, a zatim u planu rimskog castruma, gde gradske osovine cardoi decumanusdele teritoriju castruma u četiri kvarta.

URBANISTIČKI USLOVI - Predstavljaju vrstu urbanističkog projekta koja se daje investitoru kao uslov za izgradnju. Urbanistički uslovi sadrže sve elemente i ograničenja koji postoje za predmetnu lokaciju a koji su dati u detaljnom, regulacionom ili generalnom planu. U sklopu urbanističkih uslova postoji: situacioni plan lokacije sa ili vez ucrtanog gabarita objekta, regulaciona, građevinska linija, osnovni urbanistički parametri predmetne lokacie – stepen izgrađenosti, koeficijent izgrađenosti, indeks izgrađenosti parcele, spratnost, brutograđevinska površina objekta. Urbanistički uslovi daju potrebne uslove u smislu likovnog identiteta budućeg objekta: kos ili ravan krov, stil gradnje, namena objekta, odnos različitih namena u objektu. Urbanistički uslovi, pored građevinskih elemenata, sadrže i: uslove za projektovanje vodovoda i kanalizacije, uslove za projektovanje elektrosnabdevanja (elektroenergetska saglasnost) , uslove za projektovanje sistema daljinskog grejanja i dr. Urbanistički uslovi sadrže izvod iz katastra podzemnih instalacija, izvod iz saobraćajnog plana i ostele relevantne dokumente neophodne za izradu arhitektonskog projekta.

URBANISTIČKO MIKROPODRUČJE, MIKROREJON - U urbanizmu, naziv za najuže urbanističko područje koje je predmet posmatranja ili je predmet jedne urbanističke analize. Mikrorejon obično predstavlja prostor neposrednog susedstva u stanovanju. U centru grada to može da bude jedan blok ili njegov deo, odnosno, deo ulice. U smislu saobraćaja, mikrorejon je najuže saobraćajno gravitaciono područje. U ekološkom smislu, mikrorejon je najmanje područje na kojem je moguće uočiti određene ekološke karakteristike.

UREĐENJE PROSTORA - Urediti prostor za gradnju znači rešiti tehnologiju gradnje, organizaciju, mehanizaciju, trasnport i transportne puteve na najpovoljniji način. Gradilišta imaju različite oblike, veličinu i konfiguraciju terena, te su moguće različite varijante uređenja prostora, pogotovo ako ima više faktora u proizvodnji. Za svako gradilište, koje je, u stari, proizvodni potencijal, treba posebno proučiti uređenje prostora i predočiti ga projektnom dokumentacijom. Uređenje prostora za proizvodnju potrebno je sprovesti pri gradnji svakog objekta ili povezane grupe objekata. Nakon dovršenja objekta s proizvodnog prostora odvoze se postrojenja i mašine, a prostor se uređuje obzirom na izgrađeni objekat i urbanističke zahteve.

USLOVI PRIRODNE SREDINE - Uslovi prirodne sredine ovako deluju na jedan arhitektonski projekt: prvo kao podaci koji direktno utiču na organizaciona i tehnička zaključivanja o budućem prostoru - uslovi koji definišu njegovu biološku vrednost - i drugo, kao kvalitet prirodne sredine izrazen odnosom osnovnih njegovih geografskih obelezja: odnosom kopna i vode, odlikama reljefa, zelenila i atmosfere, sredine u celini.

USLOVI URBANE SREDINE - Uslovi urbane sredine - ideja o celovitom delovanju zajednice a ne pojedinačnih zgrada reguliše karakter budućeg prostora. Bilo da se izgrađuje celina ili pojedinačan objekt u već izgrađenoj sredini, osnovne njegove fizičke odlike su podređenesvojstvima celine, i to: Broj spratova, dužine i dimenzije sačinjavajućih delova, sastav volumena - osnovni odnosi: nisko, visoko, prelazno kao i delovanje istih: neutralno, horizontalno ili vertikalno; uvođenje otvorenosti ili zatvorenosti objekta prema sredini itd.

Svako projektovanje tumači ove uslove uz mogućnost njihovog kritičkog ispitivanja ukoliko su oni proizvod shematizovanih ili formalnih zaključivanja. Često su ti opšti uslovi ograničeni ekonomskom snagom vremena, još češće shvatanjem da se u novim sredinama deluje “proverenim” metodama. Tako se govori o “uklapanju” oblika uz oblk - ašto je samo put koji u novim uslovima potvrđuje neke neopravdane metode, te se u ovakvim situacijama moraju stvarati sukobi između urbanističkog i arhitektonskog shvatanja projektovanja, koji su po prirodi nedeljivi.

Ono što dopunjava uticaje na arhitekturu su i elementi sredine: faktori nežive prirode (atmosfera, voda i tle) i žive prirode (od mikroorganizama do sisara). Oni su bili zajedno sa socijalnim i ekonomskim faktorima predmet mnogih ispitivanja do sada. Nezavisno od rada na problemima arh. bili su usmereni na otklanjanje svih nepovoljnih uslova u ljudskoj sredini. Stoga arhitektura mora da usvoji ova ispitivanja.

UTILITARIJANIZAM U ARHITEKTURI (engl. utility korist, korisnost) - Stav u arhitekturi koji za njenu najznačajniju karakteristiku uzima korisnost objekta i postavlja ga ispred svih drugih karakteristika. Arhitekti utilitarijanisti projektuju objekte na osnovu funkcionalnih zahteva i potreba, stavljajući u drugi plan estetske i stilske elemente svoje arhitekture.

UTILITARNA ARHITEKTURA - Arhitektonski objekti koji nisu namenjeni stanovanju ili odmoru, već služe određenoj korisnoj delatnosti (industrijski i poljoprivredni pogoni, laboratorijumi, skladišta). Nasuprot stambenoj i reprezentativnoj arh., kod objekata utilitarnog karaktera oblikovni moment je u drugom planu, a težište na ekonomičnosti izvođenja i praktičnosti. Prvi veliki utilitarni objekti nastali su u drugoj polovini XIXv., a vezani su za razvoj industrije i primenu novih materijala (gvožđe, beton) i novih konstruktivnih metoda. Ovi su objekti svojim velikim dimenzijama postali znamenje industrijskog doba i nove estetike koja je stilskom eklekticizmu XIX v. suprotstavila princip doslednog poštovanja materijala, konstrukcije i funkcije. Time je utilitarna arh. izvršila presudan uticaj na formiranje savremenog arh. izraza. U novije doba, u.a. gubi svoje ranije značenje. Pod ovim pojmom podrazumevaju se sada svi objekti javnog značaja ( tržišne i izložbene hale, željezničke stanice, aerodromi, industrija), koji su često reprezentativno arhitektonski oblikovani i daju specifično obeležje našem vremenu.

UTILITARNOST U STANOVANJU - Utilitarnost je osnovno obeležje svake, pa i stambene arhitekture. Utilitaran predmet ili prostor odrediv je i merljiv (na stolici se dobro ili loše sedi). Međutim, utilitarnost ima i nemerljivu komponentu, jer je ona namenjena čoveku u svoj njegovoj raznolikosti (čak i na anatomski oblikovanoj stolili ne sedi svako udobno). Le Corbusierova definicija stan je stroj za stanovanje nije potpuna jer ne određuje stan kao okvir za zadovoljavanje svih ljudskih socijalno - emotivnih potreba. Stan projektovan prema fizičko-antropološkim merama i fiziološkim nužnostima pruža malo mogućnosti za radost stanovanja. Iz jednoznačno shvaćene utilitarnosti, kao unapred odredive kategorije, nastao je funkcionalizam.

UTOPIJSKA ARHITEKTURA - Projekti za građevine i gradove koji obezbeđuju ideal, pretpostavljeni ideal, idealno životno okruženje za njihove korisnike, obično uključujući razvoj koji nije postojao prethodno, ili u slučajevima kad je predviđeno sveukupno rušenje prethodno sagrađenog tkiva da bi se obezbedili idealni uslovi za stvaranje nove, životne sredine.

UTOPIJSKI PROSTOR (grč. utopia od grč. ou topoz) - Naziv za prostor, dobar i poželjan ali neostvariv, prostor pukog zavaravanja.

UTOPISTIČKA TRADICIJA - Naziv za arh. tradiciju koja je nastala na osnovana utopističkih ideja i koja je formirana na njihovim primerima. Robert Owen je za ideju svoje utopijske zajednice imao tradicionalnu organizaciju manastira, a ideju autonomnog stanovanja i autonomne zivotne zajednice, predstavlja Fourie, u svojim Falansterijama (Phalanstere), komunama iz devetnaestog veka na osnovu kojih je nastao današnji princip kolektivnog stanovanja koji će odrediti karakter savremenog grada. Takođe, Le Corbusier je direktno bio inspirisan manstirom Ema i Fourierovim utopijanskim socijalizmom kada je projektovao svoj Unite d’Habitation u Marseju.

UVUČENO PRIZEMLJE - Prizemlje, kao kontaktna zona zgrade s ulicom, ima drukčije značenje u strukturi zgrade od ostalih etaža. Ta se razlika često želi oblikovno naglasiti, pa se izvodi uvučeno prizemlje. Ako su stubovi u prizemlju uvučeni, na mestu se diskontinuiteta pojavljuje koncentracija naprezanja, što je posebno nepovoljno kad se pojave dimanička opterećenja. Analiza ravnoteže tavanice prizemlja pokazuje da je moment P, a kojega čine vertikalna akcija i vertikalna reakcija u ravnoteži s momentom para horizontalnih sila Z i D. Glava se stuba mora, dakle, preko tavanice prizemlja horizontalno usidriti; sila Z prenosi se u neki zid ili neki drugi vertilani ukrutni element, naprežući na istezanje tavanicu prizemlja.

Uvučeno prizemlje može se ostvariti i bez uvlačenja stubova na jedan od sledeća tri načina: a) fasade se u prizemlju uvuče, a slobnodni stubovi prolaze do temelja stvarajući kolonadu. Takvo je uvučeno prizemlje prikladno za zgrade u gradskim središtima, jer tada ulica ili trg dobijaju trem; b) kad zgrada ima konzolno istaknute tavanice u jednom ili u oba smera, uvučeno se prizemlje ostvaruje premeštanjem površine pročelja, tako da se prizemlje zatvori u ravni unutrašnjih bokova stubova; c) ako je dimenzija preseka stubova koja je upravna na pročelje dosta velika (visoke zgrade), uvučeno se prizemlje može ostvariti pomakom opne prizemlja iako tavanice nemaju prepuste.

UZOR, MODEL (engl. model, franc. modele, nem. Modell, ital modello) - Obrazac, uzor, primer; oblik (lik, tip) u koji se neko ugleda, uzima ga za primer ili imitira (reprodukuje). U lik. umetnostima uzorak ili predložak. U arh. se često izrađuje arhitektonski ili urbanistički model - maketa, odnosno, umanjen plastični prikaz graevine ili kompleksa zgrada. U primenjenoj umetnosti, izrađuju se m. za različite proizvode, na pr. od porculana.

UZVIŠEN U ARHITEKTURI, SUBLIMAN (engl. Sublime) - Estetska kategorija koja se vezuje za ideje strahopoštovanja, intenziteta, snage, burnosti, terora i ogromnosti sa naglašavanjem čovekove relativne beznačajnosti u odnosu na lice Prirode, što izaziva emocije i stimuliše imaginaciju. Ova kategorija je stoga različita od Lepote i pitoresknog i predstavljala je produbljen značaj u relaciji prema shvatanju grandioznosti, moćnosti i žestini prirodnih fenomena. Glavni apologeti sublimnog bili su Edmund Burke (1729-97), sa svojim delom „A Philosophical Enquiry into the Origin of our Ideas of the Sublime and Beautiful“ (1756) i Immanuel Kant (1724-1804), sa svojom „Observations on the Feeling of the Beautiful and Sublime“ (1764). U arhitekturi, sublimno je povezano sa ogromnošću, veličinom koja nadrasta sve ostalo, sa primitivnošću (posebno kod neukrašenog dorskog reda) i stereometrijskom čistotom (kao kod većine neoklasičnih dela, tj., kao u radovima Boullee-a, i vizijama zatvora Piranesi-ja).

UŽI GRAĐEVINSKI REJON - Predstavlja područje ili mesto gradnje jednog objekta ili jednog kompleksa. Uži građevinski rejon najčešće je definisan granicama građevinskog placa ili regulacionom linijom građevinskog placa.



Tagovi: arhitektura, projekat, projektovanje, rečnik


 
 


Da li treba organizovati arhitektonsko-urbanistički konkurs za projektovanje „Beograda na vodi“?



Rezultati

Prijava za newsletter


Liftovi

Mašinsko malterisanje

Najbolji sistem ventilacije

Veleprodaja Classen i Kronotex laminata

Iznajmljivanje platformi i mini bagera

"Famm" PVC stolarija, najbolja akcijska ponuda u Staroj Pazovi !

"Salamander" PVC stolarija najbolja ponuda cena u Staroj Pazovi !

Izgradnja novih,renoviranje postojecih objekata i prodaja gradj.materijala

Akcija! Drobljeni stiropor

Nezapaljive i vodootporne montažne termo kuće u Staroj Pazovi!
© 2002-2014 Gradjevinarstvo.rs  /  Construction.rs